Τρίτη, Δεκεμβρίου 06, 2016

Confiteor, Ζάουμε Καμπρέ

Δεν μπορώ παρά να μιλήσω προσωπικά και συναισθηματικά για το βιβλίο αυτό[1], που οι 707 σελίδες του (μεγάλου σχήματος και με μικρά γράμματα) με καθήλωσαν από την πρώτη γραμμή  μέχρι την τελευταία. Κι όμως είναι ένα βιβλίο που «δύσκολα διαβάζεται», πρώτα πρώτα  γιατί στην «κυρίως αφήγηση» παρεμβάλλονται -απροειδοποίητα, ακόμα και στη μέση μιας… φράσης-  εγκιβωτισμένα επεισόδια από  ιστορίες που διακόπτονται για να συνεχιστούν σε άλλο μέρος του βιβλίου, ενώ τα ονόματα είναι τόσο πολλά, που ο συγγραφέας παραθέτει στο τέλος 4 δίστηλες σελίδες με τους ήρωες, τις χρονικές περιόδους στις οποίες έζησαν και τις ιδιότητές τους (έτσι δεν χρειάστηκε να καταφύγω στο γνώριμο κόλπο της τελευταίας σελίδας!)! Οι ήρωες αυτοί πολλές φορές είναι αντι- ήρωες, που σημαίνει ότι η σκοτεινή τους πλευρά είναι ανάγλυφη, αποδίδεται με αποχρώσεις του γκρίζου και έχει βαθιές, ψυχολογικές ρίζες. Μια άλλη ιδιαιτερότητα του Καταλανού συγγραφέα, που την βλέπουμε και στο «Οι φωνές του ποταμού Παμάνο», είναι ότι μεταπηδά άτακτα από το α’ ενικό στο γ΄ ενικό, από την εσωτερική εστίαση στον παντογνώστη αφηγητή, τεχνική που θεωρητικά κουράζει αλλά ο συγγραφέας τη χειρίζεται με τόση μαεστρία που μάλλον φωτίζει το περιεχόμενο παρά το συγχέει. Όλα αυτά χτίζουν μια τόσο σύνθετη εικόνα, που όταν πια φτάνεις στο τέλος θα ήθελες να το… ξαναδιαβάσεις, όχι γιατί έχεις ξεχάσει κάποιες λεπτομέρειες αλλά γιατί τώρα θα δεις τα γεγονότα χρωματισμένα μ’ άλλο φως.
Μ’ αυτόν τον… τεθλασμένο τρόπο  ο συγγραφέας αγγίζει γεγονότα από τον 14ο αιώνα, την εποχή της Ιεράς εξέτασης μέχρι το «σήμερα», παρουσιάζοντας αντιστικτικά  ιστορίες, δολοφονίες, διωγμούς, βασανισμούς, που ως κοινό έχουν τη βία της εκάστοτε εξουσίας, εκκλησιαστικής ή κοσμικής. Μια χαλαρή σύνδεση ανάμεσα στις ιστορίες προσδίδει αρχικά ένα μενταγιόν (η Santa Maria dai Ciṻf τού Παρντάτς, η προστάτιδα των ξυλοκόπων- μια σεβάσμια Παναγία που απεικονιζόταν μετωπικά, κι ένα δέντρο) και στη συνέχεια η τύχη του περίφημου  βιολιού Βιαλ (κατηγορίας Στραντιβάριους), φτιαγμένο από τον Laurentus Storioni Cremonensis το 1764, από τότε που ήταν ένα κομμάτι ξύλο. Με αυτούς τους άξονες ο συγγραφέας διατρέχει την πολύπαθη ιστορία της Καταλονίας δίνοντας πολιτικές προεκτάσεις σ’ ένα μυθιστόρημα πολυπρισματικό. Κύρια εστίαση ο ισπανικός εμφύλιος και η εποχή του Β’ παγκοσμίου πολέμου, εφόσον οι βασικοί ήρωες έδρασαν σ’ αυτήν την περίοδο…
Ο όγκος του μυθιστορήματος, βέβαια, δεν είναι η αιτία της συνθετότητάς του. Έχουμε εκατοντάδες τεράστια σε όγκο μυθιστορήματα στα οποία η αφήγηση είναι γραμμική, μονοδιάστατη. Ούτε πάλι θα λέγαμε ότι έχει το γνώριμο ύφος των μεταμοντέρνων… Ο Καμπρέ, όπως φαίνεται και από το «Οι φωνές του ποταμού Παμάνο» (το μόνο που έχω διαβάσει), έχει μια δική του σχέση με την αφήγηση που κυρίως έχει να κάνει με τη δομή. Οι παράλληλες αφηγήσεις και τα (όχι παράλογα) άλματα από χρονική περίοδο σε περίοδο ή από οπτική γωνία σε γωνία δίνουν μια δυναμική που διεγείρει το ενδιαφέρον. Αυτό που συναρπάζει είναι ότι, πέρα από την ιστορική-κοινωνικοπολιτική- ιδεολογική διάσταση του βιβλίου, οι ήρωες δοκιμάζουν έντονα πάθη (έρωτα, φιλία, αγάπη για τη γνώση, για τη μουσική, βασανιστικές επιθυμίες), ταλανίζονται από οικογενειακά μυστικά, παλεύουν με την τέχνη (μουσική, ζωγραφική, γράψιμο) κι όλα αυτά συνθέτουν εντέλει μια θυελλώδη πλοκή που προκαλεί τον αναγνώστη.

Ο κεντρικός ήρωας- αφηγητής
Μέχρι χτες το βράδυ, περπατώντας στους βρεγμένους δρόμους της Βαλκάρκα, δεν είχα καταλάβει ότι το να γεννηθώ σε κείνη την οικογένεια ήταν ένα ασυγχώρητο λάθος. Δεν μπορεί να καταλάβει βέβαια ο αναγνώστης από τις πρώτες αυτές σειρές το βάθος που θα αποκτήσουν αυτές οι φράσεις του Αντριά Αρντέβολ στη συνέχεια…
Ο Αντριά είναι ο κεντρικός ήρωας και «συγγραφέας» του βιβλίου που κρατάμε στα χέρια μας (τα εισαγωγικά γιατί διαρρέουν και αφηγήσεις εκτός του δικού του βιβλίου). Μέσα από το -ελαφρώς παραληρηματικό- ύφος των δυο πρώτων σελίδων διαπιστώνουμε ότι τον βαραίνει μια παράξενη οικογενειακή ιστορία˙ ότι το «βιβλίο» του είναι ουσιαστικά μια τεράστια επιστολή που απευθύνεται σε ένα πολύ αγαπημένο πρόσωπο (ελπίζω να με καταλαβαίνεις και να κατανοείς ότι νιώθω ανήμπορος, μόνος, κι ότι μου λείπεις απόλυτα)˙ ότι είναι περίπου εξήντα χρονών, βαριά άρρωστος, και καταγράφει απίστευτες ιστορίες που κάπως συνδέονται εντέλει, μέσα σ’ αυτές και τη δική του, την προσωπική (είμαι μόνος μπροστά στο χαρτί, την τελευταία μου ευκαιρία). Καταφεύγει στη λογοτεχνία σαν σ’ έσχατη λύση, σ’ «αυτό το είδος, που ενδείκνυται τόσο για ψέματα», με υπαινιγμούς ότι η πραγματικότητα ξεπερνά κάθε φαντασία. Γράφει όχι για το αποτέλεσμα (δεν θα προλάβει… άλλωστε το αγαπημένο πρόσωπο δεν υπάρχει πια) αλλά για να ξεκαθαρίσει το μπερδεμένο κουβάρι στέρησης, αγάπης, ενοχής, πάθους, αδυναμίας που τον βασάνιζε μια ζωή. Πρόκειται καθαρά για την παρηγοριά  που προσφέρει η αφήγηση, καθώς βοηθά στο «χτίσιμο της συνειδητότητας». Ο Αντριά ξέρει ότι πάσχει από εκφυλιστική ασθένεια του εγκεφάλου και βιάζεται, γιατί έχει λίγο χρόνο μπροστά του…  Τα βιώματα, οι μνήμες, οι εξιστορήσεις άλλων  εναλλάσσονται, σχεδόν συγχέονται όπως σ’ ένα fade in/out, δημιουργώντας ένα παλίμψηστο το οποίο ωστόσο ο αναγνώστης παρακολουθεί αβίαστα.   

Δυσκολεύομαι να τοποθετήσω σ’ αυτήν την ανάρτηση το «μύθο» στο χώρο και το χρόνο, όχι μόνο γιατί είναι πολύ σύνθετος, αλλά γιατί όλα αποτελούν ένα τεράστιο γρίφο του οποίου η λύση ξεδιπλώνεται σιγά σιγά και μαγικά στον αναγνώστη. Το βέβαιο είναι ότι ο κύριος ήρωας, ο Αντριά, κουβαλάει αυτόν τον γρίφο από μικρό παιδί καθώς βιώνει την αυστηρότητα, τα ξεσπάσματα, τις αξιώσεις ενός πολύ αυταρχικού πατέρα και μιας ανύπαρκτης ουσιαστικά μητέρας (γιατί δεν αγαπήσαμε ποτέ ο ένας τον άλλον, η μητέρα κι εγώ; Είναι μυστήριο για μένα. Όλη μου τη ζωή ζήλευα τα φυσιολογικά παιδιά, που μπορούσαν να πουν μητέρα, αχ, πώς πονάει το γόνατό μου, κι η μητέρα διώχνει τον πόνο μ’ ένα φιλί). Είναι το μοναχοπαίδι στο οποίο οι γονείς έχουν επενδύσει «υψηλούς στόχους», και μεγαλώνει αποστειρωμένα και μοναχικά. Η ζωή του περιστοιχίζεται από μικρά και μεγάλα μυστήρια, κι επειδή είναι πανέξυπνος (το ήξερα ήδη ότι ήμουν έξυπνος), καθώς ενηλικιώνεται σχηματίζει τη συνολική εικόνα με πολύ ρίσκο και πολλή οδύνη (Μου πήρε χρόνια να συναρμολογήσω τα κομμάτια εκείνης της εικόνας που έχω ακόμα μπροστά μου, λες κι ήταν πίνακας του Χόπερ. Όλη μου η παιδική ηλικία στο σπίτι έχει καταγραφεί στο μυαλό μου σαν διαφάνειες από πίνακες του Χόπερ, με την ίδια κολλώδη και μυστηριώδη μοναξιά. Βλέπω τον εαυτό μου σαν μία απ’ αυτές τις φιγούρες που κάθονται σε ξέστρωτο κρεβάτι, με ένα βιβλίο παρατημένο σε μια γυμνή καρέκλα, ή που κοιτούν από το παράθυρο ή κάθονται δίπλα σ’ ένα λιτό τραπέζι και παρατηρούν τον άδειο τοίχο. Διότι τα πάντα στο σπίτι γίνονταν ψιθυριστά).


Ίσως επειδή η σχέση με τον πατέρα μου είναι η αιτία όλων.
 Ίσως επειδή πέθανε εξαιτίας μου.
Πρώτος και θεμελιώδης γρίφος ο πατέρας, ο αντικέρ Φελίξ, με τις απίστευτες συλλογές του από παλαιά αντικείμενα αξίας, παπύρους, περγαμηνές, παλιά βιβλία κλπ στο παραδεισένιο για τα μάτια του μικρού Αντριά «μαγαζί»˙ με αξιοθαύμαστο πάθος για την ιστορία αυτών των αντικειμένων. Ο απόμακρος πατέρας με τις ίντριγκες και τις μυστήριες διασυνδέσεις του˙ ο πατέρας που μεταβιβάζει τον παλμό αυτού του πάθους στον γιο του, ξεχνώντας όμως ότι ο γιος του δεν είναι μόνο γιος αλλά και παιδί… και του επιβάλλει την καριέρα του διακεκριμένου γλωσσολόγου από πολύ μικρή ηλικία. Ωστόσο, ο Αντριά ενστερνίζεται με προθυμία τις υπερβολικές απαιτήσεις τού να μάθει γλώσσες (τις γνωστές αλλά και… ελληνικά, εβραϊκά, αραμαϊκά, κλπ), και με υπερβολική ευκολία ανταποκρίνεται μαθαίνοντας εντέλει οκτώ (!) πριν καν ενηλικιωθεί, και άλλες στη συνέχεια βέβαια! Υποφέρει όταν ο πατέρας του ζητά να κάνει επίδειξη γνώσεων μπροστά σε τρίτους, αλλά τον θαυμάζει κιόλας, και το μόνο που θα ήθελε, στην πρώτη παιδική ηλικία, είναι να τον εντυπωσιάσει (μια φορά μόνο αναγκάστηκε ο πατέρας του να του δώσει δίκιο). Μπορεί να μαθαίνουμε εμείς, οι αναγνώστες -σχετικά νωρίς μέσα από τις παράλληλες ιστορίες- ότι ο Φελίξ Αρντέβολ (πατέρας) είχε μεν έντονο συναισθηματικό κόσμο, αλλά «έκλεβε» και γενικά χρησιμοποιούσε αθέμιτα μέσα (όλοι έβγαιναν κερδισμένοι, ακόμα και η μνήμη των πραγμάτων (!)). Χωρίς καμία ηθική αναστολή στις αγοραπωλησίες, ήταν αισχρός προδότης και καιροσκόπος που δεν δίστασε να εκμεταλλευτεί τους ανθρώπους που διώκονταν αφήνοντας πίσω του περιουσίες, ούτε να καταδώσει στην φρανκική αστυνομία συμπολίτες του (οι πράξεις του σημάδευαν την ψυχή του με μια μη αναστρέψιμη αύρα).  Εκμεταλλεύτηκε ακόμη ναζιστές που προσπαθούσαν να διαφύγουν μετά την ήττα τους στον πόλεμο. Μπορεί όλες αυτές τις ίντριγκες να τις υποψιάζεται κι ο ίδιος ο Αντριά από μια ηλικία και μετά, αλλά το πάθος του πατέρα που φτάνει στα άκρα προκειμένου να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του είναι μια βαριά κληρονομιά. Άλλωστε… του μοιάζει (!): ο Αντριά αγαπά κι αυτός με πάθος τις γλώσσες, την κλασική γραμματεία, τα βιβλία, τα παλιά αντικείμενα, τα μυστικά και τα μυστήρια. Η μάνα απ’ την άλλη, σε αντίθεση με τον πατέρα, προορίζει τον Αντριά για βιρτουόζο του βιολιού.
Σε πρώτο πλάνο λοιπόν παρακολουθούμε τα δύσκολα βήματα του χαρισματικού αυτού μοναχικού παιδιού προς την ενηλικίωση. Μια δυστυχισμένη ή μάλλον ανύπαρκτη παιδική ηλικία, σ’ ένα σπίτι όπου δεν υπάρχει αγάπη (αναρωτιέμαι γιατί είχαν παντρευτεί, οι γονείς μου. Δεν νομίζω ότι αγαπήθηκαν ποτέ. Ποτέ δεν υπήρξε αγάπη στο σπίτι. Κι εγώ δεν ήμουν παρά μια συμπτωματική συνέπεια στη ζωή τους), όπου η μάνα είναι άβουλη, αδιάφορη, άστοργη. Πιστοί κρυφοί του σύμμαχοι στην αποκρυπτογράφηση της πραγματικότητας ο… σερίφης Κάρσον και ο αρχηγός των Αραπάχο, ο Μαύρος Αετός!!! Καθώς όμως ωριμάζει, αναπτύσσεται ο μηχανισμός αντίδρασης: κατασκοπεύει τους μεγάλους, μαθαίνει τον συνδυασμό π.χ. του απαραβίαστου χρηματοκιβωτίου, παραβιάζει τα απόκρυφα, διεισδύει στα μυστικά. Βλέπουμε  τις πρώτες αμφισβητήσεις, τις πρώτες «επαναστάσεις» στην πατρική -και μητρική- εξουσία, την πρώτη φιλία με τον Μπερνάτ (που παρέμεινε μέχρι τέλος, μια σχέση καθαρά συμπληρωματική), το ερωτικό ξύπνημα.

Μετά τον θάνατο του πατέρα
Πριν ακόμη ο Αντριά κλείσει τα δεκατρία, τα στρώματα των γρίφων καλύπτουν το ένα το άλλο: πώς βρέθηκε ξαφνικά αποκεφαλισμένος ο πατέρας κρατώντας το φτηνό βιολί του Αντριά˙ πόσο ένοχος ήταν ο ίδιος ο Αντριά ο οποίος έχει βάσιμες ενδείξεις ότι ευθύνεται (δεν ξέρω τι είχε συμβεί, δεν ξέρω τι ήθελε ο πατέρας μου. Δεν ξέρω γιατί, ενώ έπρεπε να πάει στο Ατενέου, τον βρήκαν στην Αραμπασάδα. Το μόνο που ξέρω είναι ότι τον έσπρωξα στον θάνατο, και σήμερα, πενήντα χρόνια μετά, το πιστεύω ακόμα). Ποιος ο ρόλος της απόμακρης μητέρας μετά τον ξαφνικό αυτό θάνατο, όπως και του προβληματικού υπαλλήλου Μπερενγκέ.
Γιατί η μητέρα φαίνεται να μεταμορφώνεται μετά την απώλεια του άντρα της, χωρίς όμως να παύει να είναι μετά τον πατέρα, το μεγαλύτερο μυστήριο στη ζωή του Αντριά.
Η εφηβεία έτσι γίνεται ακόμα πιο επώδυνη… Επιπλέον, ο Αντριά δεν είναι παιδί «σαν όλα τ’ άλλα» (πάντα δυσκολευόμουν να είμαι παιδί σαν τα άλλα. Το πρόβλημά μου ήταν πολύ σοβαρό, και σύμφωνα με τον Πουζόλ δεν είχε γιατρειά, ήταν ότι μου άρεσε να μαθαίνω: μου άρεσε να μαθαίνω ιστορία, λατινικά και γαλλικά, και μου άρεσε να πηγαίνω στο ωδείο). Έχει να αντιμετωπίσει και τον αποκλεισμό του απ’ τους συμμαθητές που τον κοροϊδεύουν («κοριτσάκι», «Μαρίκα» = αδερφή στα καταλανικά) γιατί απαντά με τρομακτική ευκολία στις ερωτήσεις των καθηγητών (μαζί με τις τρίχες στο μουστάκι, άρχιζαν ν’ αυξάνονται και οι ενδείξεις ότι η ζωή ήταν φοβερά δύσκολη. Ακόμα όμως δεν ήταν τραγικά δύσκολη˙ ακόμη δεν σε γνώριζα, ακόμα δεν είχε γνωρίσει το μοιραίο της ζωής του πρόσωπο, τη Σάρα). 
Η πραγματική ενηλικίωση είναι όταν πια συνειδητοποιεί τι θέλει και τι δεν θέλει: θέλει να γίνει «ιστορικός των ιδεών και του πολιτισμού» (θέλω να μάθω τα πάντα. Ό, τι γνωρίζουμε σήμερα και ό, τι γνωρίζαμε πριν. Και πώς γίνεται να το γνωρίζαμε, ή γιατί δεν το γνωρίζουμε ακόμη). Βρίσκει πια τη δύναμη να αντιταχθεί στην καριέρα του βιρτουόζου του βιολιού με μικρές και μεγάλες επαναστάσεις κόντρα στη μητέρα του, ή κόντρα στον δάσκαλο του βιολιού (μητέρα δεν θέλω να γίνω ερμηνευτής/δεν με κάνει ευτυχισμένο/δεν είναι ότι φοβάμαι, απλώς δεν θέλω να πάρω τον δρόμο της τελειότητας/δεν θέλω να κάνω ένα επάγγελμα που δεν επιδέχεται λάθος ή δισταγμό/αγαπάω πάρα πολύ τη μουσική για να την αφήνω στο έλεος ενός δαχτύλου που δεν βρίσκεται στη σωστή θέση/θέλω να σπουδάσω ανεξάρτητα από το αν θα είμαι ευτυχισμένος ή όχι). Τότε έχει και τον πρώτο μεγάλο καβγά με τον μοναδικό φίλο του, Μπερνάτ (ο πρώτος που άφησε σημάδια).

Τίποτα δεν κατάφερε να με κάνει ευτυχισμένο, εκτός από σένα,
Που με έκανες να υποφέρω όσο κανένας άλλος.
Στο Παρίσι ο Αντριά γνωρίζει τη Σάρα, φοιτήτρια των Καλών Τεχνών και προικισμένη ζωγράφο. Γέλασες κι ο ουρανός όλος μπήκε στο καφέ «Κοντέ». Πέρασαν δυο χρόνια ώσπου να ξανασυναντηθούν και να σμίξουν (η Σάρα Βόλτες Εψτέιν, που έμπαινε στη ζωή μου κατά διαστήματα, και πάντα μού έλειπε/ήσουν μια κοπέλα με βλέμμα θλιμμένο αλλά εκπληκτικά γαλήνιο).  Ενώνουν τις ζωές τους πότε στου ενός το σπίτι, πότε στου άλλου (αφηνόμουν να παρασυρθώ, μέρα με τη μέρα, σε μια αδιάκοπη ευτυχία, δίχως να κάνω ερωτήσεις). Ώσπου μια μέρα η Σάρα εξαφανίζεται, χωρίς να δώσει εξηγήσεις.
Το αίνιγμα της Σάρας προστίθεται σ’ όλα τα υπόλοιπα που έχει να λύσει ο Αντριά. Όταν πια θα ξανασυναντηθούν, θα έχει ρίξει μαύρη πέτρα, θα έχει ήδη αρχίσει να σπουδάζει στο Τύμπινγκεν γλωσσολογία (ήταν σαν να σφράγιζα την παιδική μου ηλικία, ν’ απομακρυνόμουν απ’ την Αρκαδία μου/ήξερα ότι η εποχή της αθωότητας είχε τελειώσει), θα ζει μόνος του και μετά τον θάνατο της μητέρας θα διαχειρίζεται την περιουσία του παλαιοπωλείου, αυξάνοντας κάθε τόσο με δυσανάλογο κόστος τη συλλογή. Αφού θα περάσουν πολλοί μήνες μοναξιάς και οδύνης, η Σάρα θα χτυπήσει ξανά την πόρτα του Αντριά για να μείνει μαζί του, κρατώντας ωστόσο τα εφτασφράγιστα μυστικά για τον εαυτό της.

Η τελευταία εξαφάνιση της Σάρας ακολουθεί μια τρομερή σύγκρουση που συνδέεται άμεσα με το βιολί. Είναι η χρονική φάση κατά την οποία τα μυστήρια αρχίζουν σιγά σιγά να λύνονται, ενώ ο Αντριά καλείται να πάρει αποφάσεις μετά από έντονα ηθικά διλήμματα. Όμως η ευτυχία ήταν πάντα εκεί μπροστά, σε απόσταση αναπνοής, αλλά άπιαστη˙ άπιαστη για όλους, σίγουρα. Είναι επίσης η χρονική φάση που τα εξωτερικά γεγονότα, όπως ο θάνατος του ναζιστή γιατρού Βόικτ διεισδύουν στην προσωπική ζωή του Αντριά καλώντας τον να πάρει θέση. Αποκαλύπτει (μια επιστολή του πατέρα, κάποιες εξομολογήσεις της οικιακής βοηθού κ.α.) τις μυστικές συναλλαγές και τους εκβιασμούς του πατέρα, τα αίσχη σε βάρος ανθρώπων διωγμένων, θα αγγίξει τα μυστικά της Σάρας. Είναι η ενότητα του βιβλίου όπου ο αναγνώστης βάζει σε μια σειρά τις ατέλειωτες ιστορίες που συνθέτουν την τύχη του μενταγιόν και του βιολιού, αλλά που ουσιαστικά ανατέμνουν την βία της εξουσίας και του χρήματος- μια περιήγηση στην Καταλονία του ύστερου μεσαίωνα, την Καταλονία της ιεράς εξέτασης που μετεξελίχθηκε σε μυστική αστυνομία, στην Καταλονία της εποχής του Φράνκο, και της εποχής του ναζισμού (οπότε κατέφευγαν ναζιστές στην Ισπανία με διαφορετικά ονόματα, για να διαφύγουν σε χώρες της Λατινικής Αμερικής). Απίστευτες σκηνές θηριωδίας που με τη γνώριμη μέθοδο «fade out» του Καμπρέ αντανακλούν η μια την άλλη στους αιώνες (π.χ. ο Νικολάου Έιμερικ, ιεροεξεταστής που βασανίζει τον αιρετικό Λιούις  εναλλάσσεται με τον Ρούντολφ Ες), δείχνοντας την εσωτερική σχέση στις μεθόδους και τους σκοπούς των εξουσιαστών/βασανιστών).
Πολύς λόγος έχει γίνει για το ότι ο Καμπρέ προσπαθεί να διερευνήσει το «Κακό» (άλλωστε και τα επιστημονικά βιβλία που ετοίμαζε ο Αντριά είχαν περιεχόμενο την καταγγελία της βίας είτε στην Ιστορία, είτε στη θεωρητική της διάσταση). Καθώς ξεδιπλώνει τις σελίδες αυτές των θηριωδιών, βάζει τον -ώριμο πια επιστήμονα ήρωά του- να προβληματίζεται και να προσπαθεί να αναλύσει τη «φύση του Κακού». Γίνεται λόγος για το «Απόλυτο Κακό», μέσα από τη φωνή κάποιου θεολόγου (ευτυχώς γιατί αυτή η έννοια ακούγεται σαν μεταφυσική οντότητα, εγώ προτίμησα τη «βία της εξουσίας»), παρατίθεται δηλαδή και η θεολογική άποψη: Σήμερα ξέρω πού βρίσκεται το Κακό. Και μάλιστα το απόλυτο Κακό. Ονομάζεται Χίμλερ. Ονομάζεται Χίτλερ. Ονομάζεται Πάβελιτς. (…) Ο πόλεμος φέρνει στην επιφάνεια την τερατώδη πλευρά της ανθρώπινης φύσης. Όμως το Κακό προϋπάρχει του πολέμου, και δεν εξαρτάται από καμιά εντελέχεια, αλλά από τα ανθρώπινα όντα).
Όμως ο Αντριά δεν φαίνεται να αρκείται σ’ αυτές τις εξηγήσεις. Τα ερωτήματά του όχι μόνο δεν απαντιούνται, αλλά φαίνεται ότι αποτελούν τα ερωτήματα που θέτει συνολικά το βιβλίο. Γιατί, αυτός φαίνεται να είναι και ο βασικός άξονας: η «κοινοτοπία του κακού» (αν το κακό μπορεί να προκληθεί αδικαιολόγητα, την πατήσαμε/ αν μπορώ να κάνω κακό σε σένα, σαν να μην τρέχει τίποτα, η ανθρωπότητα δεν έχει μέλλον), χωρίς να δίνονται απαντήσεις (αντίλογος: το μίσος δικαιολογεί το έγκλημα;/ όχι αλλά το εξηγεί. Το αδικαιολόγητο έγκλημα είναι όχι μόνο τρομακτικό, αλλά και ανεξήγητο/ υπάρχουν πράγματα που μου είναι αδύνατον να τα εξηγήσω-η βαναυσότητα, η δικαιολόγηση της βαναυσότητας).  

Είσαι με τα καλά σου; Τι είναι η αλήθεια;
Τέλος, σαν αντιστάθμισμα σ’ όλες αυτές της μορφές βίας (οικογενειακή, κοινωνική, θρησκευτική, πολιτική) προβάλλεται ιδιαίτερα από τον συγγραφέα -πάντα εν παραλλήλω- ο ρόλος της τέχνης (μετά το Άουσβιτς είναι αδύνατον να υπάρξει ποίηση/η σκληρότητα είναι παρούσα εδώ και τόσους αιώνες που η ιστορία της ανθρωπότητας θα ήταν η ιστορία της ανυπαρξίας της ποίησης «μετά από»/ λείπει η αλήθεια του βιώματος, αυτό δεν μπορεί να το μεταδώσει καμιά μελέτη/μπορεί να το μεταδώσει μόνο η τέχνη, η λογοτεχνική δημιουργία που είναι ό, τι πλησιέστερο στο βίωμα). Το βιβλίο είναι διάσπαρτο με απόψεις, σκέψεις και ανησυχίες για την αισθητική, για έργα ζωγραφικής τέχνης, μουσικής. Δεν είναι τυχαίο που οι τρεις βασικοί ήρωες της κυρίως ιστορίας βασανίζονται από την προσπάθεια να εκφραστούν καλλιτεχνικά: η Σάρα, όπως προειπώθηκε, είναι ζωγράφος (για μένα το έργο της Σάρας είναι κάτι σαν παράθυρο στην εσωτερική σιωπή. Μια πρόσκληση για ενδοσκόπηση, Σάρα σε αγαπώ). Ο Αντριά παίζει μεν βιολί (καθ υπόδειξη της μητέρας αρχικά, χωρίς να σημαίνει ότι δεν του άρεσε), αλλά αφού το πάλεψε αρκετά ασχολείται με την συγγραφή˙ ο Μπεράτ έχει χάρισμα στο βιολί αλλά… θέλει να γράψει μυθιστορήματα! Οι καλλιτεχνικές ανησυχίες των δυο φίλων είναι παραπληρωματικές, γεγονός που πυροδοτεί απίθανους διαλόγους: η εκτέλεση είναι τέλεια, όμως δεν φτάνεις στο βάθος των πραγμάτων. Έχω την εντύπωση ότι φοβάσαι την αλήθεια/είσαι με τα καλά σου; Τι είναι η αλήθεια;/ Δεν ξέρω. Την αναγνωρίζω όταν την ακούω, και σε σένα δεν την αναγνωρίζω. Την αναγνωρίζω στη μουσική και στην ποίηση. Και στην αφήγηση και στη ζωγραφική, αλλά μόνο αραιά και πού.
Η διαλεκτική αυτή μεταξύ τους με άξονα την τέχνη προσδιορίζει εξαρχής την ποιότητα της φιλίας, που παρά τα προβλήματα πού και πού (ο Μπερνάτ δεν θα ήταν ο Μπερνάτ αν δεν έκανε τη ζωή του δύσκολη), γίνεται διαχρονική και απαράμιλλη. Άλλωστε, ο Αντριά είναι ο μόνος που δεν χαϊδεύει τα αυτά του φίλου του, ο μόνος που του λέει την -καλλιτεχνική- αλήθεια: π.χ. είναι πολύ κακό γιατί είναι άψυχο/δεν είναι χαρακτήρες, είναι μόνο ονόματα, όλοι μιλάνε με τον ίδιο τρόπο, κανείς τους δεν προσπαθεί έστω να μου τραβήξει το ενδιαφέρον/δεν θέλεις να καταλάβεις. Η ίδια η ιστορία δεν είναι απαραίτητη. Και αλλού, ο Αντριά για τον Μπερνάτ: κάτι απροσδιόριστο τον εμπόδιζε να είναι αυθεντικός. Γιατί, η λογοτεχνία δεν είναι παιχνίδι. Ή, αν είναι μόνο παιχνίδι, δεν μ’ ενδιαφέρει.
Η επιμονή του Μπερνάτ να γράψει παρόλο που το χάρισμά του βρίσκεται στο χώρο της μουσικής, αναδεικνύει την ιδιαιτερότητα της λογοτεχνίας ως την τέχνη που ικανοποιεί πολύ συγκεκριμένες ανάγκες (συγνώμη, όλη μου την κωλοζωή προσπαθώ να γράψω κάτι αξιοπρεπές, που να ταρακουνήσει τον αναγνώστη, και συ, χωρίς να έχεις προσπαθήσει ποτέ, με την πρώτη κιόλας απόπειρα, βάζεις το δάχτυλο στην πιο βαθιά πληγή της ψυχής).

Τώρα είναι αλλιώς. Τώρα είναι η επόμενη μέρα.
Πήρα τα τριακόσια φύλλα, με τα οποία μου είχαν βγει τα μάτια προσπαθώντας να αναλύσω το κακό, που ήξeρα ότι ήταν εξίσου άφατο και μυστηριώδες με τη θρησκευτική πίστη, και, στην πίσω πλευά σαν να ήταν παλίμψηστο, ξεκίνησα τούτο το γράμμα, που έχω την εντύπωση ότι το τελειώνω τώρα, που έφτασα στο hinc et nunc.
Είναι οι τελευταίες δημιουργικές αναλαμπές ευτυχίας και ωριμότητας του Αντριά λίγο πριν το τέλος, πριν τις τελευταίες δραματικές στιγμές, την οριστική απώλεια της Σάρας και την σταδιακή εξασθένιση της μνήμης του. Ενώ ο ήρωας έχει φτάσει στο σημείο να έχει νικήσει όλα τα τέρατα, να έχει απαντήσει όλους τους γρίφους της ζωής του σαν τον Οδυσσέα επιστρέφει σε μια Ιθάκη ξένη, ενώ η σταδιακή απώλεια της μνήμης προσδίδει ένα υπαρξιακό/τραγικό βάθος στις ακραίες συνειδητοποιήσεις του:
Είναι πολύ ειρωνικό το ότι πέρασα μια ζωή προσπαθώντας να έχω πλήρη συνείδηση των πράξεών μου. Μια ζωή κουβαλώντας τα λάθη μου, που είναι πολλά, καθώς και τα λάθη της ανθρωπότητας. Και στο τέλος θα φύγω χωρίς να ξέρω ότι φεύγω.
Αντίο, Αντριά. Με αποχαιρετώ από τώρα, για κάθε ενδεχόμενο.

Χριστίνα Παπαγγελή


Υ.γ. Παραθέτω τρεις ακόμη προσεγγίσεις, επισημαίνοντας ότι σε ένα τόσο εκτεταμένο αλλά κυρίως πολυπρισματικό βιβλίο, ο καθένας εστιάζει σε τελείως διαφορετικές πτυχές, γράφοντας εντέλει ένα νέο κείμενο. Είναι του Άγη Αθανασιάδη (librofilo), του Ίκαρου Μπαμπασάκη και της Λίνας Πανταλέων  (19.826 λέξεις, με ξεπέρασε και μένα!!!)


[1] Από την παρουσίαση του Αναστάσιου Βιστωνίτη, για τον τίτλο
Confiteor θα πει «ομολογώ». Σημαίνει, ακόμη, «φανερώνω». Και επίσης, στα εκκλησιαστικά λατινικά, «υμνώ» και «δοξάζω». Ολες αυτές οι σημασίες υπάρχουν στο μυθιστόρημα. Αλλά θα έλεγα και μία ακόμη - εκ μεταφοράς φυσικά: είναι η ομολογία που προκύπτει ως προϊόν ανάκρισης. Γιατί εδώ ο αφηγητής δεν μας αποκαλύπτει μόνο τη ζωή του, αλλά μας ομολογεί, κρίνοντας και ανακρίνοντας κατά κάποιον τρόπο τον ίδιο τον εαυτό του και τις ενοχές του, που δεν είναι τόσο δικές του όσο ενοχές του περιβάλλοντος και μιας ολόκληρης εποχής η οποία αρχίζει από τον 13ο αιώνα και φθάνει ως τις μέρες μας. Ενοχές δηλαδή κληρονομημένες τόσο στο προσωπικό όσο και στο κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο.

Πέμπτη, Δεκεμβρίου 01, 2016

Ανατολικά της δύσης -μια χώρα σε ιστορίες, Μίροσλαβ Πένκοφ

Στα εβδομήντα ένα δεν μπορεί να περιμένεις να ακούσεις μια ιστορία,
οποιαδήποτε ιστορία, και να τη δεχτείς ως έχει.
Στην ηλικία μου κάθε ιστορία δημιουργεί μια δίνη
Που ρουφάει στο μάτι της περισσότερες ιστορίες
Και ξερνάει ακόμη περισσότερες.
Πρέπει να θυμάμαι όσα πρέπει να θυμάμαι.

Πολύ μεγάλη έκπληξη αποτέλεσε για μένα το μικρό αυτό βιβλιαράκι του νεαρού Βούλγαρου συγγραφέα, καθότι δεν προτιμώ τα διηγήματα  που λόγω της μικρής έκτασής τους, σπάνια μπορούν να αντισταθμίσουν τις αρετές που με  προσελκύουν πραγματικά: πλοκή με ενδιαφέρον, ανάγλυφους χαρακτήρες, μεταβολή/ωρίμανση, ιδέες. Το γράψιμο του Πένκοφ, χωρίς να είναι φλύαρο (ναι, μπορεί να υπάρχουν και φλύαρα διηγήματα όπως και λακωνικά «τούβλα»), είναι βαθύ, άμεσο, ανάλαφρο κι αυτοσαρκαστικό πολλές φορές, μεταπηδά με άνεση στα χρονικά επίπεδα και ο λόγος έχει σπάνια εκφραστική δύναμη. Πέρα απ’ αυτό, τα διηγήματά του δεν είναι ασκήσεις ύφους, όπως πολύ συχνά συμβαίνει, αλλά έχουν «κάτι να πουν».  
Πρόκειται για μια σειρά από οκτώ διηγήματα που, ενώ φαινομενικά είναι πολύ διαφορετικά μεταξύ τους και στη θεματολογία και στην τεχνική, έχουν ως κοινό ότι  σε όλα εντοπίζει κανείς την αναζήτηση της βουλγαρικής ιδιαιτερότητας (για να μην πω ταυτότητας) μέσα στις ταχύρρυθμες αλλαγές του 20ου-21ου αιώνα. Ο πλήρης τίτλος στο πρωτότυπο είναι άλλωστε «Ανατολικά τη δύσης- μια χώρα σε ιστορίες». Μπαίνουμε επομένως στην καρδιά μιας χώρας, ενός πολιτισμού που είναι τόσο κοντά μας, αποτέλεσε κι αυτή σταυροδρόμι πολλών εθνικοτήτων (Σέρβοι, Βούλγαροι, Εβραίοι, Μαυροβούνιοι, Τούρκοι), ταλαιπωρήθηκε κι αυτή από την κυριαρχία των Οθωμανών, κι όμως ακολούθησε ολότελα διαφορετική πορεία. Από τον Μακεδονικό αγώνα στον Α΄ Παγκόσμιο απ’ όπου βγήκαν ηττημένοι, στον Β΄ Παγκόσμιο με οριακό το 1944 που οδήγησε  στην προσχώρηση στο ανατολικό μπλοκ, στο κλείσιμο των συνόρων ανατολής-δύσης, στην κατάρρευση του κομμουνιστικού ιδεώδους το 1989, την παραίτηση του Ζίβκοφ, τις αλλεπάλληλες παραιτήσεις κυβερνήσεων, την επίθεση των ΗΠΑ στη Σερβία το 1999, τη φτώχεια, τις κοινωνικές αντιθέσεις, τη μετανάστευση. Θα μπορούσε μάλιστα να διακρίνει κανείς και κάποια χρονολογική σειρά στις ιστορικές αναφορές, αν και το βασικό χρονικό επίπεδο είναι το παρόν.
Όμως, ο συγγραφέας δεν κάνει ιστορία. Αξιοποιεί αυτό το ιστορικό πλαίσιο για να διεισδύσει μέσα σ ένα κόσμο οριακό, μεταιχμιακό. Οι ήρωες των διηγημάτων στέκονται σε διαφορετικά σημεία αυτής της πορείας και βιώνουν τις αντιθέσεις  ή τη μεταστροφή όσων ζουν καταστάσεις οριακές: πόλεμο (φρίκη, προδοσία, θάνατο, φόβο, δειλία, κακουχίες), έρωτα (κορυφαίος ο έρωτας του νεαρού Βούλγαρου «Μύτη» με την ξαδέρφη του που ζούσε από την άλλη μεριά του ποταμού, στο φυσικό σύνορο που χώριζε την Βουλγαρία-Ανατολή από την Σερβία- Δύση), ζήλεια/επιθυμία για έναν ανέφικτο τρόπο ζωής (τον δυτικό, ή, σε άλλο διήγημα, τον κομμουνιστικό), νοσταλγία για την γενέτειρα, προσήλωση στην κομμουνιστική ουτοπία. Με πιο ακραία και χαρακτηριστική την αντίθεση Ανατολής- Δύσης (που κορυφώνεται στο αντίστοιχο διήγημα που έδωσε και τον τίτλο στο βιβλίο), ανιχνεύει κανείς και τη διαλεκτική μεταξύ Μύθου και Ιστορίας, δηλαδή θρύλων και παραδόσεων με τους οποίους οι Βούλγαροι έθρεψαν την εθνική τους ταυτότητα, και ιστορικών γεγονότων (που πολλές φορές μυθοποιούνται επίσης) -τα οποία προσδιορίζουν κι αυτά συνολικά την συνείδησή τους.
 Όλα αυτά αποδίδονται μέσα από πράξεις, σκέψεις, έντονες συναισθηματικές συγκρούσεις. Ο συγγραφέας επινοεί σε κάποιες περιπτώσεις ασυνήθιστες καταστάσεις, που προκύπτουν ωστόσο αβίαστα από τις απίθανες ιστορικές συγκυρίες. Π.χ. ακούγεται απίστευτη (αλλά πρέπει να κατέγραψε η Ιστορία άπειρα παρόμοια επεισόδια) η ιστορία του χωριού Στάρο Σελό[1] που μετά τους τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο χωρίστηκε ανάμεσα σε Σερβία- Βουλγαρία σε δυο χωριά (βουλγαρικό Μπουλγκάρσκο Σελό και Σέρβικό Σέρμπσκο) εκατέρωθεν του ποταμού, ο οποίος αποτέλεσε το φυσικό σύνορο (αδιάβατο και απαγορευμένο) μεταξύ ανατολής και δύσης. Επί πολλά χρόνια οι κάτοικοι των δυο χωριών, αφού εξασφάλισαν σχετική άδεια, διοργάνωναν από κοινού ένα μεγάλο γλέντι, το σμπορ. Ξανάσμιγαν έτσι συγγενείς αφού διέσχιζαν εναλλάξ το ποτάμι. Στην ιστορία μας, όμως, βρήκαν τρόπο να οργανώσουν και γάμο και κηδεία (μπορεί κανείς να φανταστεί το μεγαλείο των σκηνών αυτών).
Πολύ συχνά η ιστορία καταλήγει σε τραγωδία ή σε… τραγέλαφο: στην παραπάνω ιστορία (ομώνυμη του βιβλίου), οι ερωτευμένοι, ανήκοντας στη διαφορετική πλευρά του ποταμού ο καθένας, δίνουν ραντεβού μέσα στο ποτάμι, και μάλιστα πάνω στον… τρούλλο με σταυρό της «πνιγμένης εκκλησίας» (όταν χωρίστηκε το χωριό, ο Βούλγαρος αγιογράφος που την ζωγράφιζε επί δυο χρόνια αποκλείστηκε όχι μόνο από την εκκλησία αλλά κι από τη γυναίκα του: οι στρατιώτες δεν του επέτρεψαν να περάσει τα σύνορα και να γυρίσει στη γυναίκα του/ στην απελπισία του μάζεψε κόσμο και τους έπεισε να εκτρέψουν το ποτάμι, να το οδηγήσουν δυτικά έτσι ώστε να κυλάει γύρω από το χωριό. Το ποτάμι μετακινήθηκε δυτικά και φαινόταν πως θα στριφογυρνούσε σαν φίδι γύρω από το χωριό. Όμως τότε έστριψε, ελίχθηκε και γεύτηκε με τη γλώσσα του τη διαδρομή με τη μικρότερη αντίσταση˙ πέρασε από τις κάτω γειτονιές του χωριού καταβροχθίζοντας ανθρώπους και σπίτια. Ακόμα και η εκκλησία, στην οποία ο αγιογράφος είχε αφιερώσει δυο χρόνια από τη ζωή του, χάθηκε στην κοιλιά του).  
Ενδεικτικά αναφέρω κι άλλες καταστάσεις ασυνήθιστες λόγω απίστευτων ιστορικών συγκυριών: στην ιστορία «Αγοράζοντας τον Λένιν», η μεγάλη οκτωβριανή επανάσταση που έφερε ο παππούς στο χωριό του, τον Οκτώβρη του… 1993 (εκείνον τον καιρό όποιος ήταν κάτω από εξήντα είχε ήδη εγκαταλείψει το χωριό για να ζήσει στην πόλη κι έτσι όσοι απέμεναν ήταν άνθρωποι αγνοί, με δυνατή καρδιά, η ιδέα ήταν ακόμα ζωντανή μέσα τους και τα σκούρα μάτια τους είχαν την λάμψη από κάτι νέο, σπουδαίο και βαθιά κοσμογονικό)˙ η προσπάθεια των τσιγγάνων (στην ιστορία «Φωτογραφία με τη Γιούκι») να περισώσουν την εικόνα του νεκρού τους γιου μέσα σε μια φωτογραφία˙ οι δονκιχωτικές προσπάθειες του πατέρα στην ιστορία «Οι ληστές του σταυρού» να βγάλει κανένα φράγκο από το παιδί- θαύμα, τον γιο του˙ στην ίδια ιστορία, το όλο σκηνικό στην εκκλησία που πάνε να κλέψουν το 1997 (μάρτυρες και παρθένοι, χερουβείμ και περιστέρια, μας κοιτούν με ευσεβή βαρεμάρα), η τραγική εξέλιξη με τον ανήμπορο γέρο˙ η Τουρκάλα Κεμάλ, που με τον πατέρα της προσπαθούν  να φτιάξουν… εκατό γκάιντες γιατί πιστεύουν ότι έτσι θα σώσουν την μητέρα από τη χρόνια αρρώστια κ.α.
Δεν έχουν τελειωμό τα ασυνήθιστα σκηνικά που ξεπηδούν από μια πραγματικότητα γεμάτη αντιφάσεις και αντιθέσεις: απίστευτη φτώχεια-στέρηση-μιζέρια από τη μια, πάθη-νοσταλγία-έρωτα-φαντασία από την άλλη. Ιδεολογικές αντιθέσεις (σάπιο καπιταλιστικό γουρούνι/ο εγγονός μου καπιταλιστής! –και η απάντηση του εγγονού: το σύνδρομο Λένιν είναι η εκδήλωση της αδήριτης ανάγκης ενός ανθρώπου να οργανώσει τη ζωή του γύρω από την τυφλή προσήλωση σε μια ιδεολογία κλπ). Ανάγκη επιβίωσης ή εκσυγχρονισμού από τη μια, αγάπη για τον τόπο, για επιστροφή, για τον νόστο (μακάρι να μπορούσα να δανειστώ τα μάτια του για μια στιγμή, μακάρι να μπορούσα να κλέψω τη γλώσσα του- θα έτρωγα ψωμί με τυρί, θα κατέβαζα έξι κούπες νερό απ’ το πηγάδι μας, θα γέμιζα το βλέμμα μου με τις πλαγιές, τα λιβάδια, τα ποτάμια). Αποκορύφωμα αυτού του μοναδικού συναισθήματος είναι το «γιαντ» που νιώθει ο ήρωας του τελευταίου διηγήματος «Ντεβσιρμέ», ο μετανάστης ήρωας στην Αμερική που ζαλίζεται από τα πλούτη και τη χλίδα της πρώην γυναίκας του  όταν πηγαίνει να πάρει την κόρη του για Σαββατοκύριακο: - Δεν ζηλεύεις απίστευτα αυτούς τους ανθρώπους με τις φανταχτερές βάρκες τους;/λοιπόν εγώ τους μισώ. Νιώθω αυτό που λέγεται γιαντ όταν τους κοιτάζω. Τόσο πολύ γιαντ που το στήθος μου πιέζεται. Το γιαντ είναι που μας σπρώχνει σαν μηχανή μπροστά. Το γιαντ είναι σαν την ζήλεια, αλλά δεν είναι απλά και μόνο αυτό. Είναι σαν τον φθόνο, σαν το μίσος, το θυμό, αλλά πιο εκλεπτυσμένο, πιο πολύπλοκο. Είναι σαν οίκτος για κάποιον, σαν τύψεις για κάτι που έκανες ή δεν έκανες, για μια ευκαιρία που έχασες, για μια δυνατότητα που σπατάλησες. Όλ αυτά τα συναισθήματα σε μια όμορφη λέξη.
Αν συνδυάσει κανείς το παραμύθι-μύθο που αφηγείται ο πατέρας στην κόρη του όλο αυτό το σαββατοκύριακο σε συνέχειες, νομίζω μπαίνει κανείς στα άδυτα του γιαντ, του συναισθήματος ενός χαμένου παραδείσου, για πάντα κλεμμένου, που δεν μπορείς να φέρεις πίσω (οι τσέπες μας είναι γεμάτες πέτρες, όχι λεφτά. Είμαστε ακόμα  πολιτισμένοι, αλλά είμαστε και πεινασμένοι). Πρόκειται για  ένα παραμύθι- θρύλο, μεστοιχεία από τη βουλγαρική ιστορία, όπου η απόλυτη ομορφιά ανταγωνίζεται  τη δύναμη, συναντιέται στον έρωτα και καταλήγει στο θάνατο.
Και οι ήρωες είναι τόσο ασυνήθιστοι αλλά και τόσο χαρακτηριστικοί: ο εβδομηντάχρονος που δείλιασε στα νιάτα του να πάει στον β παγκόσμιο πόλεμο σε αντίθεση με τον αδερφό του αλλά διαβάζει στην γυναίκα του που είναι άρρωστη τις επιστολές που της είχε γράψει ο ήρωας εραστής της˙ ο νεαρός που ερωτεύτηκε την ξαδέρφη του που μένει όμως στην άλλη μεριά του ποταμού/σύνορο με την Σερβία και πάει μετά από χρόνια να την βρει στη Γερμανία˙ ο εγγονός που μετανάστευσε στη Δύση αλλά είναι δεμένος  με τον παππού-αμετανόητο-θιασώτη-της-κομμουνιστικής-ουτοπίας˙ η κλέφτρα εγγονή μιας κλέφτρας γιαγιάς, που βρίσκει αποθέματα αγάπης για τη δίδυμη αδερφή της που έχει μείνει καθυστερημένη˙ η μικρή Τουρκάλα με το όνομα Κεμάλ, που όμως αναγκάζεται να το αλλάξει όταν αποφάσισαν οι Βούλγαροι να κηρύξουν εκστρατεία αφομοίωσης μειονοτήτων. Πρόσωπα που δεν είναι μονοσήμαντα, αλλά αλλάζουν, εξελίσσονται, συνειδητοποιούνται, μεταστρέφονται (καταριέμαι και τον εαυτό μου, Νόρα. Μακάρι να ήμουν κι εγώ δειλός).
Αυτό που συνδυάζει με ακαταμάχητο τρόπο ο συγγραφέας στα μεστά από νόημα-πλοκή-Ιστορία διηγήματά του είναι το συναίσθημα˙ άπειρες βαθιές συναισθηματικές αποχρώσεις με λιτά χρώματα, απλές πινελιές. Μέσα στη δίνη της απίθανης πλοκής διαρρέει αβίαστα ο έρωτας (η αγάπη τους ήταν ανόητη, παιδιάστικη, ζαχαρένια, το είδος της αγάπης που, αν είσαι αρκετά τυχερός ώστε να τη χάσεις, αρπάζει φωτιά σαν αχυρένια στέγη αλλά καίει όσο ζεις/πόσο ήρεμο είναι το πρόσωπό σου. Μάθε με να ανασαίνω σαν κι εσένα. Να γνέφω με την παλάμη και να μετατρέπω το άγριο κύμα σε θάλασσα γυαλί/είμαι ζωντανή μόνο όταν είμαι μαζί του/καλπάζει ψηλός πάνω στο άλογό του, υπερήφανος και άγριος όπως πάντα. Μέσα του όμως καίνε φωτιές, τρικυμίες τον συντρίβουν και είναι αδύναμος/είναι περίεργο όταν μια γυναίκα ερωτεύεται, οι νόμοι αιτίου και αποτελέσματος καταρρέουν ξανά). Διαρρέουν κύματα τρυφερότητας, π.χ. ανάμεσα στον παππού και τον εγγονό παρόλο που μαλώνουν και βρίζονται, ή ανάμεσα στην αδίστακτη κλέφτρα της ιστορίας «το γράμμα» και την αδερφή της. Βλέπουμε διάφορες εκφάνσεις της ζήλειας, της φιλίας, και μια αυθαίρετη ηθική των μικροαπατεώνων της ιστορίας «οι ληστές του σταυρού»(κλέβουμε από γενναιοδωρία, με μεγάλη απροθυμία, με αποστροφή δεν το κάνουμε για τους εαυτούς μας, εννοείται, γιατί αυτό θα ήταν πρόστυχο. Κλέβουμε για τον αδερφό του Γκόγκο/τι νόημα έχει; Προτιμώ να είμαι απένταρος και να κοιμάμαι στο πάτωμα).  
Η  πιο σπαραχτική σκηνή, όμως, σχεδόν εμβληματική όλου του βιβλίου, είναι η σκηνή της διπλής κηδείας που έγινε στα «ανατολικά της δύσης»:
Εκείνη τη χρονιά δεν έγινε σμπορ. Έγιναν μόνο δυο κηδείες. Ντύσαμε την Ελίτσα με το νυφικό της φόρεμα και ξαπλώσαμε το όμορφο κορμί της μέσα σ’ ένα απαίσιο φέρετρο. Το χωριό μαζεύτηκε στη δική μας πλευρά του ποταμού. Στην άλλη μεριά, στο άλλο χωριό, έθαβαν το αγόρι τους. Μπορούσα να διακρίνω τον τάφο που είχαν σκάψει και το χώμα ήταν το ίδιο και το βάθος ήταν το ίδιο. Στη δική μας μεριά ήταν τρεις παπάδες, γιατί η γιαγιά δεν ανεχόταν την αθεΐα των κομμουνιστών. Όλοι κρατούσαμε ένα κερί και οι άνθρωποι απέναντι κρατούσαν επίσης κεριά, κι οι όχθες ζωντάνευαν από τις φωτιές –δυο φλεγόμενα χέρια που δεν μπορούσαν να συναντηθούν. Ανάμεσά τους ήταν το ποτάμι.(…)
Η φωνή του παπά έσβησε και τότε ένας άλλος παπάς στην άλλη μεριά άρχισε να ψέλνει. Οι λέξεις σωριάστηκαν πάνω στην καρδιά μου σαν πέτρες και σκεφτόμουν πόσο πολύ θα ήθελα να είμαι σαν το ποτάμι, που δεν είχε μνήμη, και πόσο λίγο σαν τη γη, που δεν μπορούσε ποτέ να ξεχάσει.
Και ανατέλλει ο ήλιος και δύνει ο ήλιος.
Αυτός ανατέλλων εκεί πορεύεται προς δυσμάς, προς τη Σερβία.
Και πάντες οι χείμαρροι πορεύονται μακριά, ανατολικά της Δύσης.
Τι το γεγονός; Αυτό το γενησόμενον.
Και τι το πεποιημένον; Αυτό το ποιηθησόμενο.
Και ουκ έστιν παν πρόσφατον υπό τον ήλιον.
Χριστίνα Παπαγγελή



[1] https://www.google.gr/maps/place/3142+Staro+selo,+%CE%92%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%B3%CE%B1%CF%81%CE%AF%CE%B1/@42.4124884,23.8035751,7.25z/data=!4m5!3m4!1s0x40ab06f3a33e7853:0x90fb399793b2d966!8m2!3d43.1586359!4d23.8349423

Δευτέρα, Οκτωβρίου 24, 2016

Τα πάντα γίνονται κομμάτια, Chinua Achebe

«Things fall apart» είναι ο στίχος του ποιήματος «Η Δευτέρα Παρουσία» (του Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέητς) που διάλεξε ο Νιγηριανός συγγραφέας-ποιητής-πανεπιστημιακός-κριτικός για να εκφράσει την ολοσχερή καταστροφή του πολιτισμού των ίγκμπο[1] στην πατρίδα του, από τους χριστιανούς ιεραπόστολους. Ένα βιβλίο που κατά γενική ομολογία συμπεριλαμβάνεται ανάμεσα στα «καλύτερα» μυθιστορήματα όλων των εποχών  και αποτελεί τη βάση αυτού που σήμερα αποκαλούμε σύγχρονο αφρικανικό μυθιστόρημα. Με  το βραβείο booker του 2007 για το σύνολο του έργου του, ο Τσίνουα Ατσέμπε[1] καταξιώνεται παγκοσμίως, ενώ κυρίαρχο θέμα του στα βιβλία του γενικά είναι η επίδραση της αποικιοκρατίας στις αφρικανικές χώρες.
Η αλήθεια είναι ότι διαβάζοντας αυτό το βιβλίο εισχωρούμε σ’ ένα σύστημα αξιών ολότελα διαφορετικό απ’ το δικό μας, έναν κόσμο που δύσκολα μπορεί να γίνει κατανοητός, ακόμη κι αποδεχτός από τον σύγχρονο δυτικό άνθρωπο: τον κόσμο της σωματικής δύναμης, της πάλης για την τιμή, της γενναιότητας στον πόλεμο˙ της μαγείας, των παραμυθιών, των προφητειών, του εξορκισμού με ανθρωποθυσία, των μυστικών τελετουργιών, της σκληρής θυσίας στους θεούς. Τα πνεύματα των νεκρών προγόνων επικοινωνούν με τους ιερείς και καθορίζουν τις αποφάσεις των αρχηγών. Η παραβίαση των εντολών του μαντείου επισύρει την οργή των θεών που ανταποδίδουν με απίθανες τιμωρίες…
Ο Ατσέμπε ζωγραφίζει όλη αυτήν την κοινωνία στο πρώτο μέρος του βιβλίου επιλέγοντας ίσως σκόπιμα, στιγμές της κοινοτικής ζωής όπου αναδεικνύεται η μοναδικότητα αυτής της μικροκοινωνίας: βλέπουμε έμμεσα διάφορες εκφάνσεις της καθημερινότητας, όπως π.χ. πώς διεξαγόταν η πάλη, οι αρραβώνες, o γάμος, η κηδεία, πώς ξορκίζαν την αρρώστια, τι έτρωγαν (βασικά γλυκοπατάτες, αλλά σπουδαίος και σπάνιος μεζές οι… ακρίδες), τι έπιναν (φοινικόκρασο), πώς η φύση καθόριζε τις τύχες τους. Βλέπουμε τη θέση της γυναίκας και των νεαρών κοριτσιών στις οικογένειες (που είναι πολυγαμικές), τους πολύ δυνατούς συγγενικούς δεσμούς, την αφοσίωση στη «φυλή». Εξοικειωνόμαστε με έννοιες που είναι παντελώς ξένες σε μας, όπως: ογκμπάντζε (δηλαδή εκείνα τα δαιμονικά παιδιά που, αφού πεθάνουν, μπαίνουν ξανά στη μήτρα της μάνας τους για να γεννηθούν ξανά), ιινούα (ένα αντικείμενο που τα δαιμονικά παιδιά το κρύβουν για να επιστρέψουν στη μητέρα τους μετά τον θάνατο, αλλά αν το βρουν «σπάει» αυτή η συνέχεια), εγκούγκου (προγονικό πνεύμα που εμφανίζεται μασκοφορεμένο), τσι (προσωπικός θεός, προσωπική μοίρα, αυτό που λέμε «το γραμμένο», το πεπρωμένο, ή ο «δαίμων» της αρχαιότητας), όσου (ο απόβλητος, ο απόκληρος κάποιος που είχε απομονωθεί από τη φυλή/όπου πήγαινε κουβαλούσε πάνω του το σημάδι της απαγορευμένης του κάστας: τα μακριά και μπερδεμένα βρόμικα μαλλιά).

Ωστόσο, ο συγγραφέας δεν κάνει λαογραφία. Μέσα στην αφήγηση κινούνται και ωριμάζουν χαρακτήρες με κεντρικό ήρωα τον φιλόδοξο, σκληρό αλλά τραγικό Οκόνκουο. Βλέπουμε από τις πρώτες σελίδες ότι, παρά τον μαλθακό και ήπιο πατέρα του (ή ίσως, ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο) ο Οκόνκουο πασχίζει να ξεχωρίσει σε όλα: στη δύναμη, στην πάλη, στην αντοχή, στον πόλεμο, στην περιουσία, στις γυναίκες. Θα νόμιζε κανείς ότι ποτέ δεν βύζαξε το στήθος της μάνας του έλεγε ένας γέρος της φυλής για να δείξει πόσο απότομα είχε ξεφύγει από τη μεγάλη φτώχεια και τη δυστυχία. Τον αποκαλούν «ζωηρή φωτιά» και είναι αναμφίβολα άνθρωπος της δράσης όχι της σκέψης. Όταν αναγκάζεται να αποδεχτεί τη θανάτωση του Ικεμέφουνα, του μικρού αγοριού από το διπλανό χωριό που μεγάλωνε για δυο χρόνια στο σπίτι του, από την προσπάθειά του να «μη φοβηθεί το αίμα», είναι αυτός που θα δώσει το τελειωτικό χτύπημα («Από πότε έγινες φοβισμένη γριούλα;» Ρώτησε τον εαυτό του ο Οκόνκουο. «Στα εννέα χωριά είσαι φημισμένος για τη γενναιότητά σου στον πόλεμο. Πώς είναι δυνατόν ένας άντρας που έχει σκοτώσει πέντε ανθρώπους στη μάχη να καταρρέει επειδή σ’ αυτούς πρόσθεσε και ένα αγόρι; Οκόνκουο, πράγματι έχεις γίνει γυναικούλα»).
Το τραγικό επεισόδιο που σημάδεψε τη ζωή του Οκόνκουο θα μπορούσε να ερμηνευτεί με βάση τις δοξασίες των γεροντότερων, ότι «αυτό που έκανε (δηλαδή να σκοτώσει τον Ικεμέφουνα με τα ίδια του τα χέρια) δεν ευχαρίστησε τη γη»: στο τελετουργικό της κηδείας του γεροντότερου του χωριού, του Εζέουντου, κατά την τελευταία ομοβροντία  το όπλο του Οκόνκουο εκπυρσοκρότησε και καρφώθηκε στην καρδιά του δεκαεξάχρονου γιου του Εζέουντου. Η τιμωρία που επιβάλλει το μαντείο είναι ιδιαίτερα σκληρή: πρέπει να φύγει εξορία και να γυρίσει στο χωριό καταγωγής της μητέρας του. Σπέρματα αμφιβολίας για τις σκληρές παραδόσεις εκφράζονται εδώ από τον στοχαστικό Ομπιέρικα: γιατί να πρέπει να υποφέρει κανείς τόσο πολύ για ένα αδίκημα που είχε διαπράξει χωρίς να το θέλει;).
Έτσι, ο πιο φημισμένος του χωριού για τη δύναμή του και την εξουσία του, ο περήφανος Οκόνκουο, μαζί με τις τρεις γυναίκες και τα παιδιά του προσφεύγει στο διπλανό χωριό. Εκεί τον υποδέχεται ο σοφός του χωριού, ο θείος Ουτσέντου,  με τη φράση «είναι θηλυκό ότσου». Σε ανύποπτο χρόνο ο Ουτσέντου απαντά στο ερώτημα του Ομπιέρικα με έναν τρόπο που δείχνει την κρυμμένη σοφία που υπάρχει πολλές φορές πίσω από τους αιωνόβιους αυτούς πολιτισμούς:
Είναι αλήθεια ότι ένα παιδί ανήκει στον πατέρα του. Όταν όμως ο πατέρας δείρει το παιδί του, εκείνο αναζητά παρηγοριά στην καλύβα της μητέρας του. Ο άντρας ανήκει στη χώρα του πατέρα του όταν τα πράγματα πάνε καλά και η ζωή είναι γλυκιά. Όταν όμως τον κυριεύουν θλίψη και πικρία, βρίσκει καταφύγιο στην πατρίδα της μάνας του. Η μητέρα σου είναι εκεί για να σε προστατέψει. Δεν μπορεί κανείς εδώ να μην φέρει στο νου του το «νόμο του πατέρα» και τη «σημειωτική/ μητρική χώρα» της ψυχαναλυτικής θεωρίας…

Η επέλαση των λευκών
Η τραγωδία όμως στη ζωή του Οκόνκουο δεν σταματά εδώ. Ακολουθεί την τραγωδία που ενέσκηψε σε όλα τα χωριά γύρω από την Ομουόφια, και δεν είναι άλλη από την εμφάνιση ιεραποστόλων (ένας από τους οποίους αρχικά ήταν λευκός). Δεν έχουν δει ποτέ λευκό, ξέρουν μόνο ότι η φυλή Αμπάμε που αντιστάθηκε στους ξένους, εξολοθρεύτηκε. Η διείσδυση αυτή τη φορά  γίνεται τόσο σταδιακά που οι ανυποψίαστοι κάτοικοι δείχνουν ανεκτικότητα. Έρχονται ιεραπόστολοι (ευαγγελιστές), χτίζουν εκκλησία, προχωρούν σε κηρύγματα (τους λένε π.χ. ότι λάτρευαν ψεύτικους θεούς, φτιαγμένους από ξύλο και πέτρα), προσηλυτίζουν αρχικά τους εφουλέφου (δηλαδή τους ανάξιους), καλλιεργούν τη γη σε απόμερες περιοχές και αρχίζουν σιγά σιγά να  κερδίζουν έδαφος με το να αποδέχονται τους απόκληρους, να σώζουν τα δίδυμα παιδιά (οι ίγκμπο τα έγκατέλειπαν στο δάσος) κα. Προσελκύουν άντρες και γυναίκες, αλλά κυρίως νεαρούς (μέσα στους οποίους και ο πρωτότοκος του Οκόνκουο) με τα σχολεία όπου μαθαίνουν γραφή και ανάγνωση, τα νέου τύπου δικαστήρια, τα φάρμακα που είναι αποτελεσματικά, τα μαγαζιά που φέρνουν κέρδη. Άλλωστε ο πρώτος ιεραπόστολος, ο κος Μπράουν είναι ήπιος και ανεκτικός και κέρδιζε τον σεβασμό. Ξέρει ότι μια κατά μέτωπο επίθεση δεν θα είχε αποτέλεσμα…  (ο λευκός είναι πολύ έξυπνος. Ήρθε ήσυχα και με ειρηνικό σκοπό, προβάλλοντας τη θρησκεία του. Η ανοησία του μας φάνηκε διασκεδαστική και του επιτρέψαμε να μείνει. Τώρα έχει κερδίσει τα αδέρφια μας και η φυλή μας δεν μπορεί πια να δρα ενωμένη).
Επιστρέφοντας πια στην Ουμουόφια ο Οκόνκουο δεν αντέχει, θρηνεί για τη φυλή, που την έβλεπε να διασπάται και να καταρρέει, και θρηνεί και για τους πολεμοχαρείς άντρες της Ουμουόφια, που τόσο ανεξήγητα είχαν μαλακώσει σαν γυναικούλες. Οι λευκοί έχουν σιγά σιγά στεριώσει τη δύναμή τους και ο σκληροπυρηνικός διάδοχος του κου Μπράουν, ο κος Σμιθ (τυχαία να’ ναι τα ονόματα;) φτάνει τα πράγματα στα άκρα. Η συντονισμένη αντίδραση των ντόπιων απέναντι στον εισβολέα φέρνει σύγκρουση, όπου οι λευκοί επιδεικνύουν το γνωστό από την Ιστορία απάνθρωπο πρόσωπό τους (συλλήψεις, πρόστιμα, μαστιγώματα, ταπείνωση κλπ), ενώ στο πρόσωπο του ήρωά μας, που στο τέλος κηρύσσει μόνος του πόλεμο, ολοκληρώνεται η τραγωδία.
Χριστίνα Παπαγγελή




[1] https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%8A%CE%B3%CE%BA%CE%BC%CF%80%CE%BF_(%CF%86%CF%85%CE%BB%CE%AE)

Τρίτη, Οκτωβρίου 18, 2016

Μίλενα από την Πράγα, Μαργκαρέτε Μπούμπερ Νόυμαν

Αγαπώ τη ζωή, όλη τη μαγευτική, θαυμαστή, ακτινοβόλα ζωή
σ’ όλες τις εκφάνσεις της, μ’ όλα της τα σχήματα,
τόσο τα καθημερινά όσο και τα γιορτινά,
την επιφάνεια όσο και το βάθος της…
Μίλενα Γιέσενκα,
«Άνθρωποι εν κινήσει», 1937

Στις αρχές του Οκτωβρίου του 1940, μια εξαιρετική προσωπικότητα συναντά μια άλλη εξαιρετική προσωπικότητα στο «τείχος των δακρύων», στο Ράβενσμπρουκ (ή Ράβενσμπρικ), στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία κυρίως για γυναίκες,  55 χλμ βόρεια από το Βερολίνο [1]. Πρόκειται για τη Μίλενα Γιέσενσκα, δημοσιογράφο από την Πράγα, και την Μαργκαρέτε Μπούμπερ Νόυμαν, την συγγραφέα αυτού εδώ του βιβλίου. Η συνάντηση αυτή ήταν η απαρχή μιας υπέροχα βαθιάς φιλίας που κράτησε μέχρι τον θάνατο της Μίλενα από την αρρώστια και τις κακουχίες του κολαστηρίου, ένα χρόνο πριν την ήττα της Γερμανίας, στις 17 Μαΐου 1944.
«Όταν θα είμαστε ελεύθερες θα γράψουμε μαζί ένα βιβλίο», αναφώνησε η Μίλενα όταν έμαθε τις περιπέτειες της Μαργκαρέτε στο σοβιετικό στρατόπεδο συγκέντρωσης (πίσω μου είχα αφήσει τα χρόνια του τρόμου στη σοβιετική Ρωσία: σύλληψη από την NKVD[2] στη Μόσχα, καταδίκη σε πέντε χρόνια καταναγκαστικά έργα, εκτοπισμός στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Καραγκάντα του Καζακστάν και μετά παράδοση από τη ρωσική αστυνομία στους Γερμανούς το 1940). Απομονωμένες και οι δυο από τις κομμουνίστριες κρατούμενες, η μεν Μαργκαρέτε γιατί οι «συντρόφισσες» ήξεραν ότι ήταν η σύντροφος του Χάιντς Νόυμαν[3] και τη θεωρούσαν «προδότρα» αδυνατώντας να εμπιστευτούν κάποια που «διέδιδε ψεύδη για τη σοβιετική Ρωσία», η δε Μίλενα γιατί, ενώ στο παρελθόν είχε υποκύψει στην κομμουνιστική σωτηριολογία, όταν έμαθε για τις δίκες της Μόσχας το 1936 και τις εκκαθαρίσεις φλέρταρε με τις τροτσκιστικές ιδέες. Οι κοινές εμπειρίες από την οδυνηρή διάψευση έφερε τι δυο κρατούμενες αμέσως πολύ κοντά και φούντωσε μια σπάνια αλληλεγγύη και φιλία σχεδόν ερωτική, μέσα στις συνθήκες του στρατοπέδου που γίνονταν όλο και πιο απάνθρωπες (το στρατόπεδο Ράβενσμπρουκ διακρινόταν από τα υπόλοιπα γιατί, ενώ στην αρχή, λόγω αύξησης των αναγκών υπήρχε ένα είδος αυτοδιοίκησης που έδινε αρμοδιότητες στις πολιτικές κρατούμενες -υπεύθυνες παραπηγμάτων, εργοδηγούς, νοσοκόμες κ.α.-, στη συνέχεια οι συνθήκες έγιναν αφόρητες, γίνονταν ιατρικά πειράματα ενώ τον Ιούνιο του ’44 (!) απέκτησε θάλαμο αερίων).  
«Η εποχή των στρατοπέδων συγκέντρωσης» θα ονομαζόταν το κοινό βιβλίο, και η Μαργκαρέτε, παντελώς άπειρη στον συγγραφικό τομέα, τρόμαξε μπροστά στο δημοσιογραφικό πάθος της Μίλενα: εγώ δεν ήμουν ικανή να μεταφέρω στο χαρτί ούτε μια αράδα! (…) εάν κάποιος ανατράφηκε, όπως εγώ, στο Πότσνταμ, δεν είναι εύκολο να μιλάει για συναισθήματα, για αγάπη, για βαθύ πόνο και μεγάλη ευτυχία. Πράγματι, θα έλεγε κανείς ότι στις πρώτες σελίδες η γραφή της Μαργκαρέτε είναι κάπως «στεγνή» συναισθηματικά, ωστόσο συνολικά, το βιβλίο που γράφτηκε εντέλει και είναι αφιερωμένο στην κοινή ζωή των δύο γυναικών στο Ράβενσμπρουκ, αλλά κυρίως στη Μίλενα, ξεχωρίζει από ό, τι άλλο γράφτηκε για το ολοκαύτωμα γιατί δείχνει αυτό ακριβώς: ότι ακόμα και μέσα στην κόλαση μπορεί να επιβιώσουν οι συναισθηματικοί δεσμοί: η αγάπη, ο πόνος, η αλληλοβοήθεια, η… ευτυχία. Η αγάπη ανάμεσα στις δυο γυναίκες, ανάμεικτη με θαυμασμό,  είναι αμοιβαία: (Μίλενα προς Μαργκαρέτε): έχεις το χάρισμα να αγαπάς τη ζωή με τρόπο εντελώς αρχέγονο. Είσαι δυνατή και καλή σαν καρπερή γη, είσαι μια μικρή, γαλάζια Παναγιά του χωριού…).

Η «ειδικότητα» των δύο γυναικών [η Μίλενα δούλευε στο αναρρωτήριο, η Μαργκαρέτε ως «μπλοκέλτεστε», δηλαδή υπεύθυνη στο παράπηγμα των μαρτύρων του Ιεχωβά (!)] επιτρέπει την επικοινωνία τους –ανταλλάσσουν σύντομες επισκέψεις τη νύχτα που μερικές φορές γίνονται και εξαιρετικά τολμηρές… Η αγάπη που όλο φουντώνει μεταξύ τους επιτρέπει να διεισδύσει η μια στην ψυχολογία της άλλης και να αφηγηθούν την πολυτάραχη, μέχρι τότε, ζωή τους. Έτσι, μέσα στην αφήγηση της Μαργκαρέτε έχουμε την αυτοβιογραφία της Μίλενα από πρώτο χέρι, μια τραγική πορεία ζωής αν σκεφτεί κανείς ότι σε ηλικία 13 χρόνων έχασε τη μητέρα της από βασανιστική αρρώστια, ενώ ο πατέρας της ήταν πολύ ισχυρός και αυταρχικός και έδωσε στη Μίλενα αγωγή πατριαρχική (στις αναμνήσεις της Μίλενα ο πατέρας έπαιζε πολύ σπουδαιότερο ρόλο από τη μητέρα. Όλα τα αλησμόνητα βιώματα και οι βαθιοί πόνοι, αυτοί που είναι αδύνατον να ξεριζωθούν, συνδέονταν με τον πατέρα. Η Μίλενα τον μισούσε τόσο βαθιά όσο βαθιά τον αγαπούσε. Κι αυτό μια ολόκληρη ζωή).
Η Μαργκαρέτε αφιερώνει αρκετές σελίδες στη βιογραφία της Μίλενα, όπως προκύπτει από τις εκμυστηρεύσεις της τις νύχτες που ριψοκινδυνεύουν να συναντηθούν κρυφά. Πέρα από τα γεγονότα όμως που σημαδεύουν τη ζωή της, η Μαργκαρέτε με τη διαίσθηση που χαρακτηρίζει την ερωτική φιλία μεταξύ γυναικών, μάς δίνει τον παλμό μιας προσωπικότητας που ξεχωρίζει, κι αυτό φαίνεται και στα βιώματα αλλά και στη συμπεριφορά. Η Μίλενα της Μαργκαρέτε ήταν από μικρό κορίτσι γεμάτη σφρίγος και ζωντάνια, γεμάτη θράσος και αποκοτιά: ανήκε στην κατηγορία των ανθρώπων που δίνονται δίχως καμία αναστολή/εμφορούμενη από το πάθος και την ορμή της ζωής/ ξεχειλίζει ζωή, καίγεται σαν κερί αναμμένο στις δυο άκρες/περιδινούνταν σαν ανεμοστρόβιλος στην επαρχιώτικη Πράγα, προκαλώντας ρίγη αγανάκτησης σ’ αυτήν την πόλη που τη διέκρινε η βικτοριανή ηθική και συμβατικότητα. Η Μαργκαρέτε μεταφέρει επίσης το τσέχικο πνεύμα, την ελευθερία και εμπιστοσύνη που διακρίνει τις σχέσεις στην Τσεχία σε αντίθεση με τη Γερμανία. Την εποχή που η έφηβη Μίλενα («καλόκαρδο, ντόμπρο βοημικό κορίτσι») ανακάλυπτε με έξαρση τον κόσμο, ο τσεχικός λαός ζούσε προαισθανόμενος την εθνική ανεξαρτησία που πλησίαζε[4]/ήταν μια υπέροχη, αν και μικρής διάρκειας, εποχή πνευματικής γονιμότητας, γεμάτη προσδοκίες και υποσχέσεις. Είναι η εποχή της γερμανικής διανόησης που βγάζει την τσεχική κουλτούρα από τον στενό επαρχιωτισμό, είναι η εποχή του Κάφκα, του Ρίλκε, που αν και Γερμανοί έζησαν στην Πράγα και την αγάπησαν, αλλά και της Μπόζενα Νιέμπτσοβα, που συλλέγει βοημικά παραμύθια και θρύλους..
Μια χειραφετημένη λοιπόν γυναίκα στην προπολεμική Πράγα με πολυτάραχη ερωτική ζωή, σ’ ένα ιδιαίτερα ασφυκτικό οικογενειακό περιβάλλον. Όταν γνωρίζει τον πρώτο της μεγάλο έρωτα, τον Γερμανοεβραίο Ερνστ Πόλακ[5], ο πατέρας της την κλείνει σε… ψυχιατρείο για εννιά μήνες! Παρόλα αυτά παντρεύτηκαν και φύγαν για τη Βιέννη, όπου έζησαν την αποτυχία του γάμου τους… Εκεί η Μίλενα προσπαθεί να βιοποριστεί από το μηδέν, γράφοντας πρωτόλεια δημοσιογραφικά κείμενα (επιφυλλίδες, άρθρα), επισείοντας την κοροϊδία του άντρα της που ανήκει στον κύκλο των διανοουμένων. Στα ψυχικά της βάσανα, στις καθημερινές ταπεινώσεις του Πόλακ προστίθεται η αποκήρυξη του πατέρα και η προσφυγή στην κοκαΐνη. Μέχρι  που θα γνωρίσει τον Κάφκα.

Μίλενα και Φραντς Κάφκα
… έχεις βλέμμα διαπεραστικό, αλλά αυτό δε λέει και
πολλά, ο λαός τριγυρνά έτσι κι αλλιώς στους δρόμους
 και τραβά το βλέμμα πάνω του,
εσύ όμως έχεις το θάρρος αυτού του βλέμματος
και κυρίως τη δύναμη να βλέπεις και πέρα απ’ αυτό το βλέμμα˙
το να βλέπεις πιο πέρα είναι το κυριότερο,
και αυτό εσύ το μπορείς…
Φρανς Κάφκα, «Γράμματα στη Μίλενα»
Ένα από τα πιο όμορφα κεφάλαια του βιβλίου είναι αυτό της σύντομης και έντονης σχέσης του Κάφκα με τη Μίλενα. Ίσως είναι η μόνη πηγή που έχουμε, πέρα από τα «Γράμματα στη Μίλενα» του συγγραφέα και κάποιες επιστολές της Μίλενα π.χ. στον Μαξ Μπροντ, τα οποία επικαλείται η Μαργκερίτε για να δώσει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της φίλης της, ξεφεύγοντας από το θέμα της συγκατοίκησης στο στρατόπεδο. Ή μάλλον, αναπτύσσοντας στην ουσία τον πρωτότυπο τίτλο που είναι: «Milena, Kafkas Freundin» δηλαδή «Μίλενα, η φιλενάδα του Κάφκα» [Ο τίτλος «Η Μίλενα από την Πράγα» είναι μάλλον πιο εύστοχος, επιλογή της ελληνίδας μεταφράστριας, που δανείστηκε τον τρόπο με τον οποίο πρωτοσυστήθηκε η ηρωίδα στη συγγραφέα (σχολιάζει από την πρώτη κιόλας σελίδα: για τη Μίλενα η πόλη της ήταν πιο σημαντική από το επώνυμό της)].
 Θα μπορούσε κανείς να παραλληλίσει τη σχέση Μίλενας- Κάφκα με την αντίστοιχη των Καρυωτάκη- Πολυδούρη. Η αδυναμία του Κάφκα να ολοκληρώσει την ερωτική του σχέση με τη Μίλενα εκλαμβάνεται από κείνη ως «αδυναμία του να ζήσει». Έζησαν μαζί το «δώρο τεσσάρων ευτυχισμένων ημερών», και με την τρομερή ενσυναίσθηση που την διακρίνει, διεισδύει με αγάπη σ’ όλα τα φοβικά σύνδρομα του Κάφκα και τις αναστολές του (λέτε πώς γίνεται και ο Κάφκα φοβάται τον έρωτα. Εγώ όμως θεωρώ πως άλλο συμβαίνει. Γι’ αυτόν η ζωή είναι κάτι εντελώς διαφορετικό απ’ ό, τι για όλους τους άλλους ανθρώπους/ο Φραντς δεν μπορεί να ζει. Ο Φραντς δεν έχει την ικανότητα να ζει. Ο Φραντς δεν θα γιατρευτεί ποτέ. Ο Φραντς σύντομα θα πεθάνει)˙ χτίζουν μια σχέση ανολοκλήρωτη αλλά με τη διαλεκτική τής βαθιά ερωτικής επικοινωνίας. Άλλωστε, όπως γράφει και η Μαργκαρέτε, ποιος θα μπορούσε να καταλάβει καλύτερα τον αγιάτρευτο πόνο της Μίλενα  για τη ρήξη με τον πατέρα, από τον Κάφκα;
Η συγγραφέας μάς διασώζει πολύτιμες μαρτυρίες για τη μοναδική αυτή «συνάντηση» (μια βαθιά συγγένεια άλλου είδους) και συνθέτει με πολλή μαεστρία τα «Γράμματα στη Μίλενα» του Κάφκα με τις δικές της επιστολές και αφηγήσεις- όλα αυτά διασώζουν την εικόνα ενός ανθρώπου για τον οποίο ο έρωτας ήταν η μόνη μεγάλη ζωή. Η δύναμη του αισθήματος την έκανε ικανή να φέρεται με τη μέγιστη ψυχική, σωματική και πνευματική αφοσίωση. Δεν είχε καμία αναστολή και δεν θεωρούσε ντροπή το να αισθάνεται έντονα. Ο έρωτας ήταν γι’ αυτήν κάτι το διαυγές, το αυτονόητο. Όπως ακριβώς η Μαρία Πολυδούρη είχε αναφωνήσει κάποτε «Εγώ αγάπησα ποιητή, δεν αγάπησα ήρωα», η Μίλενα γράφει για τον Κάφκα: Είναι σαν γυμνός ανάμεσα σε ντυμένους. Είναι ένα ον απόλυτο, αφ’ εαυτού και δι’ εαυτό, απαλλαγμένο από κάθε είδους συστατικό που θα μπορούσε να τον βοηθήσει να παραποιήσει την εικόνα της ζωής, την ομορφιά ή την αθλιότητά της, αδιάφορο. Και ο ασκητισμός του δεν έχει τίποτα το ηρωικό, αν κι ακριβώς γι’ αυτό είναι ακόμα μεγαλύτερος και ευγενέστερος. Κάθε είδους «ηρωισμός» είναι ψεύδος και δειλία. Όποιος κατασκευάζει τον ασκητισμό του ως μέσο για την επίτευξη κάποιου σκοπού δεν είναι άνθρωπος, άνθρωπος είναι εκείνος που τον ωθούν αναγκαστικά στον ασκητισμό η φοβερή του οξυδέρκεια, η αγνότητα κι η ανικανότητα συμβιβασμού.
Για τον Κάφκα η Μίλενα είναι φωτιά, σαν τον ωκεανό που με τον πελώριο όγκο των νερών του, παρερμηνεύοντας εντούτοις το σήμα, εφορμά μ’ όλη του τη δύναμη σαν να τον πρόσταζε η νεκρή και προπαντός μακρινή σελήνη.
Μεγαλειώδη είναι επίσης όσα βιώνει και εκφράζει η Μίλενα μετά τον βίαιο χωρισμό και αργότερα, με τον θάνατο του Κάφκα[6] (ό, τι και να πει κανείς βγαίνει ψέμα/εγώ νομίζω πως άρρωστοι είμαστε όλοι εμείς/ήταν δίκαιος ο φόβος του) ενώ η συγγραφέας παραθέτει και ολόκληρη τη συγκλονιστική νεκρολογία που έγραψε η «φιλενάδα» του Κάφκα όταν εκείνος πέθανε πια από φυματίωση μόλις στα 41 του χρόνια: (ο Κάφκα) …είχε δει τον κόσμο με τέτοια εκτυφλωτική διαύγεια, που δεν άντεξε κι έπρεπε να πεθάνει (…). 

Μετά τον Κάφκα
Είναι τεράστια η παρένθεση της συγγραφέα που αφορά τον  βίο και την πολιτεία της Μίλενα πριν την κράτησή της στο στρατόπεδο. Γι’ αυτό και θεωρώ πιο εύστοχο τον τίτλο της ελληνικής έκδοσης «Μίλενα από την Πράγα» από τον πρωτότυπο, στα γερμανικά. Η βιογραφία που συνθέτει η Μπούμπερ Νόυμαν προσεγγίζει σύνθετα την προσωπικότητα της Μίλενα, συνδέοντας οργανικά τα αλλεπάλληλα εξωτερικά γεγονότα με τον εσωτερικό κόσμο μιας γυναίκας με δυναμισμό και πολύ έντονα συναισθήματα.
Μετά το πένθος για τον Κάφκα η μεταμόρφωσή της είναι τέτοια που βρίσκει την ψυχική δύναμη να χωρίσει, να φύγει από την Βιέννη στην Δρέσδη, να διεισδύσει στο χώρο των κομμουνιστών (παρόλο τον συντηρητισμό του πατέρα), να γνωρίσει ονόματα όπως ο Όττο Ρύλε (ένας από τους ιδρυτές του Σπάρτακου). Από συντάκτρια σε στήλη μόδας στο συντηρητικό κι εθνικιστικό φύλλο Ναρόντνι λίστυ του κόμματος του πατέρα της, Γιεν Γιεσένσκι, προχωρά σε πιο «φευγάτα», ασυνήθιστα  και προοδευτικά κείμενα. Μεταφράστρια, αρθρογράφος, κριτικός, «με εργατικότητα, ενεργητικότητα και ταλέντο», με πρωτοτυπία στα δοκίμιά της (μεγάλα αποσπάσματα των οποίων γευόμαστε), κινείται με ευκολία στον κύκλο των διανοουμένων της εποχής ιδιαίτερα όταν επιστρέφει στην Πράγα μετά από εφτά χρόνια απουσίας, το 1924. Ερωτεύεται, χωρίζει (είναι η μοίρα μου να ερωτεύομαι πάντα αδύναμους άντρες. Ουσιαστικά κανένας τους δεν με φρόντισε, δεν υπήρξα η χαϊδεμένη κανενός. Αυτή είναι η τιμωρία της γυναίκας που κατ’ αυτούς παίρνει υπερβολικά πολλές πρωτοβουλίες. Στους άντρες, ακόμα και στους αδύναμους, αυτό αρέσει μόνο για λίγο καιρό. Όμως, ύστερα ψάχνουν να βρουν άλλη, μια εύθραυστη κουκλίτσα με σουφρωμένο στοματάκι, που κάθεται στον καναπέ άπραγη και σηκώνει τα μάτια με θαυμασμό επάνω τους), γνωρίζει κόσμο. Βρισκόμαστε στην εποχή που ανθίζει η τσέχικη πρωτοπορία σε όλους τους τομείς, όπως στην αρχιτεκτονική (οπαδοί του κινήματος Μπάουχαους), γλωσσολογία (Γιάκομπσον), δημοσιογραφία, φωτογραφία κλπ. Ο «Δρόμος προς την απλότητα», το πρώτο της «ώριμο» βιβλίο με συλλογή δοκιμίων,  συνδέει εσωτερικά τη Μίλενα με τα πρωτοποριακά κινήματα της εποχής (όπως και με την ένωση Εικαστικών Καλλιτεχνών Μάνες[7]). Παντρεύεται εντέλει τον φημισμένο αρχιτέκτονα Κρέιτσαρ με τον οποίο ακολουθούν τα ωραιότερα χρόνια της ζωής της. Όταν όμως γέννησε το κοριτσάκι τους, τη Χόνζα, παρά λίγο να χάσει τη ζωή της, έμεινε ανάπηρη στο πόδι, εξαρτήθηκε από τη μορφίνη για να αντέξει τους αφόρητους πόνους, έκανε απίστευτες προσπάθειες απεξάρτησης κι εντέλει χώρισε και με τον Κρέιτσαρ.

Παλινδρομήσεις της ιστορίας
Και μπαίνουμε στα χρόνια της πολιτικοποίησης (είπε ότι παλιότερα ήταν επιπόλαιη και μόνο όταν αρρώστησε αφυπνίστηκε μέσα της η αίσθηση της κοινωνικής ευθύνης και απέκτησε πολιτική συνείδηση)… Τα χρόνια είναι δύσκολα, η απειλή του γερμανικού εθνικοσοσιαλισμού χτυπά τα βόρεια σύνορα της Τσεχίας. Από το 1931 επί «πέντε ατελείωτα χρόνια» δουλεύει για το Κομμ. Κόμμα Τσεχοσλοβακίας από το οποίο διαγράφεται το 1936 μη μπορώντας να αντέξει τον δογματισμό και την πειθαρχία της κομματικής πολιτικής. Αυτό που έχει ενδιαφέρον σ’ αυτό το μέρος του βιβλίου, είναι η εκτενής αναφορά στις ιδιομορφίες του τσέχικου κομμ. κόμματος: στο Κ.Κ.Τ. υπήρχε, ακόμη και μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930, ένα είδος μποέμικης αλληλεγγύης, πράγμα που σ’ άλλα κομμουνιστικά κόμματα είχε εκλείψει προ πολλού. Αλλά και η πραγματικότητα του σοβιετικού κομμουνισμού είναι πια γνωστή στη Μίλενα γιατί ο Κρέιτσαρ, πριν χωρίσουν, είχε φύγει να ζήσει στη Μόσχα (ταξίδι που αρχικά σχεδίαζαν να κάνουν μαζί). Μετά τη διαγραφή της, η «αποστάτρια» παραμένει κομμουνίστρια που όμως δεν είχε την παραμικρή σχέση με αυτό που εννοούν ως κομμουνισμό στη σοβιετική Ρωσία και τα αδελφά κόμματα. Αν και δηλώνει ότι παραμένει «τσέχα χωρική», ουσιαστικά η συντάκτρια επιφυλλίδων μόδας έχει μεταμορφωθεί σε ονομαστή πολιτική συντάκτρια.
Είναι τόσο ταραγμένα τα χρόνια, ιδιαίτερα για την Τσεχοσλοβακία,[8] που μια προσωπικότητα σαν την Μίλενα δεν θα μπορούσε να μην πέσει στη φωτιά. Γράφει πύρινα άρθρα, που τα χαρακτηρίζει ευαισθησία και ανθρωπιά. Έχει πολιτική οξύτητα και διορατικότητα, ενώ ο κίνδυνος που διέτρεχε η Τσεχοσλοβακία εξαιτίας των βλέψεων του Χίτλερ να προσαρτήσει την Δυτική Τσεχία (αναίμακτα, όπως είχε ήδη προσαρτήσει την Αυστρία τον Μάρτιο του 1938), την κάνουν να εστιάσει στην πατρίδα της (π.χ. στο φημισμένο της κείμενο «Το βοημικό χωριό» περιγράφει με απαράμιλλο τρόπο την κατάσταση στα χωριά τις παραμονές του πολέμου). Τρέχει σαν ανταποκρίτρια επισημαίνοντας δυσκολίες, διαφορές ανάμεσα στις διαφορετικές εθνότητες, συναισθήματα, ενώ είναι πια ορατά τα αυξανόμενα προβλήματα των Εβραίων και των Τσέχων της Σουδητίας.  
Η συγγραφέας παραθέτει, με μυθιστορηματικό βέβαια τρόπο, πολλά ιστορικά στοιχεία που ίσως κουράζουν, απ’ την άλλη η μικροϊστορία συμπληρώνει τη μεγάλη Ιστορία πάντα με τρόπο που πολλές φορές σοκάρει. Η εκκένωση π.χ. των παραμεθόριων περιοχών της Βοημίας, της Μοραβίας και της Σιλεσίας από Τσέχους, Εβραίους και δημοκράτες Γερμανούς δημιουργεί απίστευτα κύματα προσφύγων πολλοί από τους οποίους (6.000!!!) εγκλωβίζονται σε μια «νεκρή ζώνη», μια στενή λουρίδα γης ανάμεσα στην Τσεχοσλοβακία και την Γερμανία κλεισμένη με συρματοπλέγματα, όπου στοιβάζονται εκτεθειμένοι στο κρύο, τον άνεμο, τη βροχή και την πείνα… (είναι χρόνια τώρα  που είδα την ταινία «Νεκρή ζώνη» και, επειδή η υπόθεση διαδραματιζόταν πριν από το 1918, πιστεύαμε, οι τρελοί, πως όλα τούτα ανήκαν πια στο παρελθόν. Γύρισα σπίτι καταχαρούμενη με την ακλόνητη πεποίθηση πως εμείς οι σημερινοί βαδίζουμε προς ένα ακτινοβόλο, ελεύθερο μέλλον. Τότε δεν είχαμε ζήσει ακόμη τους παράξενους ελιγμούς, τα αδιέξοδα, τις παρακάμψεις και τις παλινδρομήσεις του ρου της ιστορίας).
Μέσα σ’ αυτήν την δίνη συμβάντων, η Μίλενα έλκεται από εξίσου έντονες  προσωπικότητες και με αξιοθαύμαστο δημοσιογραφικό σθένος γράφει παθιασμένα άρθρα, καταγγέλλει, αγωνίζεται κατά του επερχόμενου ναζισμού. Με την εισβολή των Γερμανών (15 Μαρτίου 1939) ξεχύνεται κυριολεκτικά στους δρόμους να βοηθήσει κόσμο (ήταν θαρρείς γεννημένη για θεομηνίες. Όσο πιο αναστατωμένος ο περίγυρος τόσο πιο ήρεμη, ισορροπημένη και μεγαλειώδης η ίδια). Συμμετέχει σε μια μικρή ομάδα επιχείρησης φυγάδευσης όσων, Εβραίων κυρίως, κινδύνευαν (απίστευτα τα μικροεπεισόδια) και μάλιστα παραχωρεί το διαμέρισμά της για  παράνομο στέκι και κρυψώνα. Η ίδια όμως δεν ήθελε με κανέναν τρόπο να εγκαταλείψει τη χώρα. Ο κίνδυνος για  την Μίλενα είναι διπλός, εφόσον η εντεκάχρονη κόρη της Χόνζα μοιράζει κι αυτή παράνομο υλικό… Η σύλληψη και η κράτηση δεν αργεί (για πολιτικούς λόγους τους οδηγούσαν αρχικά στις φυλακές Πάνκρατς).

Στο Ράβεσμπρουκ με τη Μαργκαρέτε

Στο σημείο αυτό η συγγραφέας ξαναπιάνει το νήμα της αφήγησης που εξιστορεί την κοινή τους εμπειρία στο Ράβενσμπρουκ… Η παρουσία της Μίλενα μέσα στο στρατόπεδο ήταν τόσο ξεχωριστή, που προκαλούσε ακόμη και τις συγκρατούμενές της κομμουνίστριες, που, τι παράξενο, ήταν «ιδιαίτερα πρόσφορες για τη δουλειά του σκλάβου». Η Μαργκαρέτε, πιο δυνατή σωματικά, «προστατεύει» πολλές φορές τη φιλενάδα της που δείχνει απερίσκεπτο θράσος και κάνει αμέτρητες παραβάσεις. Τα επεισόδια είναι συγκλονιστικά και οι λεπτομέρειες σοκάρουν. Ο πρώτος ενάμισης χρόνος ήταν σχεδόν ειδυλλιακή εποχή σε σχέση με ό, τι ακολούθησε μετά τη «μεταγωγή των αρρώστων». Οι ναζί σκοτώνουν συστηματικά τα νεογέννητα, διαπομπεύουν τις -γερμανίδες- γυναίκες που πήγαν με αλλοδαπούς.  Προβαίνουν σε βίαιους ξυλοδαρμούς, εκτελέσεις με συνοπτικές διαδικασίες, ακρωτηριασμούς, πειραματικές εγχειρήσεις στα πλαίσια ενός ακόμη από τα ναζιστικά προγράμματα επιλογής και εξόντωσης ασθενών («Aktion»), θανατώσεις με ενέσεις Εβιπάν… «Το Ράβενσμπρουκ, το αλλοτινό «πρότυπο στρατόπεδο», μεταμορφώθηκε σε κανονικό στρατόπεδο εξόντωσης το 1944-45 και τότε ζήσαμε την κορύφωση του τρόμου», γράφει η Μαργκαρέτε.
Οι μαρτυρίες αυτές είναι  λεπτομερειακές, με ονοματεπώνυμα και με έξοχες υποσημειώσεις της επιμελήτριας της έκδοσης (που παρεμπιπτόντως αξίζει συγχαρητήρια). Εξίσου λεπτομερειακά σχεδόν σε ημερολογιακό επίπεδο αποδίδεται ο τρόπος που βιώνουν όλα αυτά τα τρομακτικά γεγονότα οι δύο φίλες, ο τρόπος με τον οποίο αποκαλύπτουν τα ανατριχιαστικά μυστικά των ναζί, οι τιμωρίες που κινούνται σε οριακό επίπεδο μεταξύ ζωής και θανάτου, η υποκρισία και η μισαλλοδοξία των στρατευμένων στους μάρτυρες του Ιεχωβά ή στον σταλινισμό.  Η απομόνωση της Μαργκαρέτε σε σκοτεινό κελί επί 15 βδομάδες και το «σύστημα απασχόλησης» που επινόησε προκειμένου να μην τρελαθεί. Έχουμε όμως και απίστευτη αλληλεγγύη ανάμεσα σε πολλές από τις κρατούμενες που ρισκάρουν και την ίδια τους τη ζωή για να βοηθήσουν τις πιο αδύναμες˙ βλέπουμε ανάγλυφα κάποιες ανεπανάληπτες σχέσεις και την τρομερή δύναμη της θέλησης για σταγόνες χαράς και ζωής. 
Η Μίλενα, βαριά άρρωστη το τελευταίο διάστημα, γιόρτασε με τις φίλες της τα τελευταία γενέθλια τον Αύγουστο του 1943. Τον χειμώνα που ακολούθησε, η υγεία της χειροτέρεψε επικίνδυνα, ενώ ο φόβος του κρεματορίου για όποιαν δεν είχε αντοχές ήταν καθημερινός. Τον Μάιο του 1944 ψυχορραγεί, μόλις λίγες μέρες πριν την απόβαση στη Νορμανδία (10 Ιουνίου 1944)… Προτού πεθάνει, απηύθυνε τα εξής λόγια στη Μαργκαρέτε:
Ξέρω ότι εσύ τουλάχιστον δεν θα με ξεχάσεις. Μ’ εσένα θα συνεχίσω να ζω. Θα πεις στον κόσμο ποια ήμουν, θα είσαι ο επιεικής κριτής μου…
  
Επίμετρο, Αδριανής Δημακοπούλου
«Έρως φιλότητος»
τοῖος γὰρ φιλότητος ἔρως ὑπὸ καρδίην ἐλυσθεὶς
πολλὴν κατ᾽ ἀχλὺν ὀμμάτων ἔχευεν,
κλέψας ἐκ στηθέων ἁπαλὰς φρένας.
Αρχίλοχος

Ο τόμος της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου είναι αρκετά ογκώδης γιατί περιέχει, εκτός από το πόνημα της Μαργκαρέτε Μπούμπερ Νόυμαν και μια αρκετά εκτεταμένη «ανάλυση» της Αδριανής Δημακοπούλου. Ένα είδος λογοτεχνικού δοκιμίου θα έλεγα, μια περιδιάβαση συνειρμική σε στοχασμούς που γέννησε στην επιμελήτρια της έκδοσης η ανάγνωση του βιβλίου. Χαρακτηριστικό της περιδιάβασης αυτής είναι ότι αγκιστρώνεται σε κάποιες λεπτομέρειες της αφήγησης στις οποίες εμβαθύνει. Έτσι, π.χ., αφορμώντας από την πρώτη συνάντηση των δυο ηρωίδων μιλά για τη «χειραψία» περνώντας στη σημασία της… τσέπης που είναι ανύπαρκτη στα ρούχα των γυναικών και, γενικότερα σε  ανθρώπους που τα σώματά τους προσφέροντα για παντοειδή χρήση ή είναι αδιαλείπτως εκτεθειμένα σε επιχείρηση. Μιλάει  σημειολογικά για τα χέρια, τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη η συγγραφέας, την σημασία σε πολλά επίπεδα. Δείχνει ότι ανάμεσα στις δυο γυναίκες υπήρξε μια σχέση σχεδόν ερωτική, «έρως φιλότητος», που φαίνεται κι από την περιέργεια που είχαν η μια για τα παιδικά χρόνια της άλλης (το ενδιαφέρον για τα παιδικά χρόνια της αγαπημένης ανοίγει στα κορίτσια το μονοπάτι που οδηγεί στην εξοικείωση ή μάλλον στον ενστερνισμό, στην εγκόλπια παραδοχή του ερωτικού τους αντικειμένου).
Η Αδριανή Δημακοπούλου μάς προσφέρει επίσης μια εξαιρετική ανάλυση του μοναδικού παραμυθιού που διασώθηκε από τα γραπτά της Μίλενα, μας πληροφορεί ότι η Μαργκαρέτε αναφέρεται στην εμπειρία της στο Ράβενσμπρουκ σε τρία βιβλία, αλλά στο τρίτο μπόρεσε να έχει την απόσταση που προϋποθέτει η εμβάθυνση. Αναφέρεται σε σχετικές μαρτυρίες άλλων που επέζησαν, όπως και των κοριτσιών των δύο γυναικών. Τέλος, υπάρχει μια διακειμενική προσέγγιση που καταδεικνύει ότι στις γυναικείες κυρίως μαρτυρίες για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης συχνά βρίσκει κανείς, καθαρά εκπεφρασμένη, μια απ’ τις καλύτερες συνταγές επιβίωσης: «Σ’ αυτήν τη θανάσιμη ατμόσφαιρα η αίσθηση ότι κάποιος άλλος σε είχε ανάγκη ήταν η μεγαλύτερη ευτυχία, έκανε τη ζωή άξια να τη ζεις και σου έδινε τη δύναμη να επιβιώνεις (Μίλενα)».
Χριστίνα Παπαγγελή
Υ.Γ. Παραθέτω και την εξαιρετική παρουσίαση της Κατερίνας Σχινά


[2] NKVD: Λαϊκή επιτροπή Εσωτερικών Υποθέσεων
[3] κομμουνιστής Γερμανός πολιτικός υψηλόβαθμο στέλεχος του ΚΚΓ, που ήρθε σε αντίθεση με την επίσημη γραμμή του Κόμματος και της Κομιντέρν  με την άνοδο του ναζιστικού κόμματος, έπεσε σε δυσμένεια, κατηγορήθηκε για φραξιονισμό και παραδόθηκε στην ΝΚΩΔ το 1937για να καταδικαστεί σε θάνατο τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς. Σημειωτέον ότι η συγγραφέας, που ήταν κι αυτή φυλακισμένη στο σταλινικό στρατόπεδο, έμαθε τα ακριβή στοιχεία του θανάτου του συντρόφου της το 1988!!!
[4] 28 Οκτωβρίου 1918 η Τσεχοσλοβακία (Τσεχία, Σλοβακία, Ρηθανία, Σουδητία) αποκόπτεται από την Αυστροουγγαρία και γίνεται ανεξέρτητο -ανομοιογενές- κράτος
[5] Κριτικός λογοτεχνίας, εκδοτικός σύμβουλος και πράκτορας, προσχωρεί στη σχολή του «λογικού θετικισμού» και της «επιστημονικής κοσμοθεωρίας» του περίφημου Κύκλου της Βιέννης (Μπροχ, Βέρφελ, Κράους). Η σπάνια ευρυμάθειά του τον κάνει να συνδέει τον λογοτεχνικό κύκλο της Πράγας και της Βιέννης
[6] Ιούνιος του 1924
[7] http://www.prague-pictures.cz/photos/11/manes-and-masaryk-embankment
[8] από τις πρώτες εχθρικές ενέργειες του β’ παγκοσμίου πολέμου ήταν η αξίωση της Γερμανίας να εκκενωθεί η Σουδητία, περιοχή της δυτικής Τσεχοσλοβακίας, από τους Τσέχους κι εντέλει να την προσαρτήσει στη Γερμανία, πράγμα που το κατάφερε τον Σεπτέμβρη του 1938

Τρίτη, Οκτωβρίου 04, 2016

Τα μωρά της Αθηνάς, Πάνος Ιωαννίδης

Ένα σύγχρονο, ελληνικό νουάρ μυθιστόρημα, που ξεκινά με την… ατμοσφαιρική δολοφονία του «νεαρού, όμορφου, πρωτοπόρου επιχειρηματία» Γρηγόρη Μπέη στον καταρράκτη του Λειβαδίτη Δράμας τον Μάρτιο του 2013, δεν μπορεί παρά να προσελκύσει κάποιον που μένει στη Δράμα, και όχι μόνο… Τα ερωτηματικά εγείρονται από το πρώτο δισέλιδο, όπου in medias res (κυριολεκτικά στη μέση των αφηγούμενων γεγονότων, αν τα βάλουμε σε χρονική σειρά) απεικονίζεται η βασικότερη σκηνή του μυστηρίου, χωρίς ονόματα, ενώ οι λεπτομέρειες του όλου σκηνικού είναι τέτοιες που αναρωτιέσαι αν η λύση θα είναι αξιοπρεπής, ή τουλάχιστον αληθοφανής!
Το μυθιστόρημα κινείται αριστοτεχνικά γύρω από αυτό το βασικό επεισόδιο. Σε τρεις ενότητες -που αφορούν το μετά, το πριν και πάλι το μετά- χωρισμένες σε κεφάλαια με άξονα τις μέρες του ημερολογίου, παρακολουθούμε με κομμένη την ανάσα το οικονομικό θρίλερ που επινόησε ο συγγραφέας, ένα  σενάριο-παιδί της κρίσης. Το στίγμα της εποχής, της εποχής της «γενιάς της αλλαγής» που μεγαλύτερή τους μπίζνα ήταν το μνημόνιο, δίνεται από τις πρώτες σελίδες, που τοποθετούν την πλοκή έξι μήνες μετά τη δολοφονία -όταν η αδερφή του θύματος Αντιγόνη Μπέη ζητά από τον ντετέκτιβ Πέτρο Ριβέρη την εξιχνίαση του εγκλήματος. Είναι φανερό στον αναγνώστη αυτό που επισημαίνει και ο ίδιος ο συγγραφέας σε συνέντευξή του:  Έγραψα «Τα Μωρά της Αθηνάς» ως έναν μικρό φόρο τιμής στη γενιά μου, τα παιδιά που γεννηθήκαμε στα πρώτα χρόνια της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας[1], και που οι περισσότεροι από εμάς πίνουμε το πικρό ποτήρι της κρίσης, δίχως να έχουμε ιδιαίτερη ευθύνη για τα περισσότερα που μας συμβαίνουν.
Οι οικονομικές δραστηριότητες του Γρηγόρη Μπέη, που χαρισματικά αρπάζει τα μηνύματα των καιρών για να επωφεληθεί όχι μόνο οικονομικά αλλά και πολιτικά, είναι όντως πρωτοποριακές. Πέρα από τη διαφημιστική και την ασφαλιστική εταιρία που διευθύνει, επινοεί κι ένα επιχειρηματικό σχέδιο που θα το ζήλευε οποιοσδήποτε καπιταλιστής προσπαθεί να σώσει τον εαυτό του στις μέρες μας: ένα δίκτυο επιχειρήσεων διαφόρων κλάδων  παραγωγής (π.χ. τράπεζες, σούπερ μάρκετ, αναπτυξιακές εταιρίες, φροντιστήρια κ.α.), που θα πουλάει σε άνεργους, ανασφάλιστους και γενικά οικονομικά ασθενείς… «πακέτα ζωής»(!)˙ ασφαλιστικά συμβόλαια δηλαδή, που θα εξασφαλίζουν όχι μόνο τις συνήθεις υπηρεσίες μιας ασφάλειας, αλλά στέγη, δουλειά, φροντιστήρια στα παιδιά, σίγουρη πρόσβαση στο Πανεπιστήμιο, πάρκινγκ, ψώνια πιο φτηνά κ.α.!!! Μια «επιχείρηση επιχειρήσεων», που θα εκμεταλλεύεται την ανασφάλεια που γεννά στους νέους (και όχι μόνο) η κρίση (ασφαλιστικές υπηρεσίες για πολίτες χωρών που εντάσσονται στο μηχανισμό στήριξης της τρόικας). Λανσάρεται φυσικά σαν μια συλλογική, προοδευτική προσπάθεια που βγάζει από το αδιέξοδο τον σύγχρονο άνθρωπο και συντηρεί το -αμερικανικό- όνειρο της «γενιάς του ‘50, όνειρο του homo consumens με το οποίο γαλουχήθηκαν και οι επόμενες γενιές (σταθερή δουλειά, ευθύγραμμη καριέρα, μόνιμη εγκατάσταση, μόρφωση, εξοχικό, καταναλωτικά αγαθά): «το Green Sea Network συνιστά μια καινοτομική συλλογική προσπάθεια ανθρώπων με πρωτοποριακές ιδέες. Πρόκειται για ένα δίκτυο επιχειρήσεων και οργανισμών που έχει ως βασικό στόχο την αύξηση της παραγόμενης προστιθέμενης αξίας του τόπου», θα αναφέρει η γραμματέας («general manager») του Μπέη! Κι όπως αναφέρει και ο πατέρας Μπέης (πρώην βουλευτής, υπουργός και γενικώς διαπλεκόμενος), ο γιος του απαρνήθηκε μεν την πολιτική καριέρα, αλλά κατάλαβε πολύ έγκαιρα τη σημασία που αποδίδει ο σύγχρονος άνθρωπος στην ασφάλεια. Τα προϊόντα που πουλούσε ήταν καινοτομικά και άμεσα συνδεδεμένα με τις τρέχουσες εξελίξεις.
Απλό στη σύλληψη, φτάνει να υπάρχουν τα κατάλληλα άτομα, αρκούντως διαπλεκόμενα,  στις κατάλληλες θέσεις. Η Green Sea Network συστάθηκε βασικά από τον Γρηγόρη Μπέη -που εκτός από βασικός ιδιοκτήτης των δύο εταιριών (ασφαλιστικής και διαφημιστικής) ήταν γιος βουλευτή, τέως υπουργού. Απαραίτητη όμως ήταν και η συνεργασία κάποιων ακόμη φορέων: η συμμετοχή του μεγαλοεργολάβου και κατασκευαστή Κεμπαπίδη-ιδιοκτήτη της «Δομοκατασκευαστικής» (που πουλούσε τα διαμερίσματα στον Μπέη και κείνος  τα μεταπουλούσε στους ασφαλισμένους)˙ του ιδιοκτήτη μεγάλης αλυσίδας σούπερ μάρκετ (Πάντσερας Μάρκετ), Χρήστου Πάντσερα˙ του μεγαλοδικηγόρου Παύλου Δραγουμάνου που θα «αναλάμβανε τη νομική στήριξη», δηλαδή τη νομική γραφειοκρατία (προσλήψεις, συμβάσεις που θα αλυσοδένουν τους προσληφθέντες κλπ)˙ ακόμη, η εύρυθμη συνεργασία της Δημοτικής Αναπτυξιακής Εταιρίας,  δηλαδή η συμμετοχή του φιλόδοξου Γιάννη Καδή, δ/ντή αναπτυξιακής εταιρίας, ανθρώπου χωμένου για τα καλά στο «βαθύ κράτος» (με πολύ καλές σχέσεις με τα περισσότερα κεφάλια του κόμματος), ο οποίος ουσιαστικά έχει αναλάβει και τον ρόλο του συντονιστή.
Η πιο αναγκαία όμως συνεργασία ήταν αυτή που θα εξασφάλιζε την εγγύηση των χρηματιστικών συναλλαγών (χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, δάνεια, εκθέσεις- μελέτες για τις επισφαλείς επιχειρήσεις, εγγυήσεις), στην περίπτωσή μας τον διευθύνοντα σύμβουλο της Περιφερειακής Τράπεζας Άλκη Χρυσοστόμου (παλιά καραβάνα κι αυτός). Ο Μπέης από την τράπεζα βασικά αγόραζε οικονομικές αναλύσεις υψηλού επιπέδου που τον βοήθησαν στην απορρόφηση ορισμένων επιχειρήσεων, έμπαινε όμως κι ο ίδιος εγγυητής για να κτίσει τα σπίτια ο Κεμπαπίδης. Δεν είναι τυχαίο που στον τραπεζικό χώρο οι άνθρωποι του Μπέη είναι περισσότεροι: η ερωμένη του τυγχάνει να είναι νομική σύμβουλος της Π.Τ., ενώ διορισμένος απ’ τον ίδιο είναι και ο συντάκτης των οικονομικών αναλύσεων  της «Περιφερειακής Τράπεζας», που τυχαίνει να είναι και μεσίτης και διαφημιστής («τρία σε ένα»), Άλκης Χρυσοστόμου:
Ο κοινωνικός του ρόλος μπερδευόταν με τον επαγγελματικό, αλλά τόσα χρόνια στο μανατζεριλίκι είχε συνηθίσει. Πουλούσε και αγόραζε οτιδήποτε ήταν χρήσιμο για το δίκτυο ενώ παράλληλα διαφήμιζε την κοινωνική χρησιμότητά του. Έτσι έδινε μόνιμα την εικόνα του μονίμως διαθέσιμου να εξυπηρετήσει και να εξυπηρετηθεί, ενώ μεταδιδόταν παράλληλα το μήνυμα προς τον πληθυσμό ότι τα πάντα πωλούνται και αγοράζονται, αφού διαφημιστούν και προωθηθούν με επάρκεια. Ήταν μέρος του συμβολαίου που είχε υπογράψει και του προϊόντος που είχε αγοράσει. Πουλούσες χρόνο και αγόραζες τόσα καλούδια.
Όλοι αυτοί βέβαια πλαισιώνονται από δορυφόρους (σύμβουλους, γραμματείς, ερωμένες κλπ), που ενίοτε είναι διορισμένοι με «πακέτο ζωής» και συμμετέχουν λίγο ως πολύ στην όλη επιχείρηση, ενώ δεν λείπουν και οι «μπράβοι», άνθρωποι δηλαδή που από έσχατη ανάγκη αγόρασαν το πακέτο, με αντάλλαγμα να αναλαμβάνουν και να φέρνουν σε πέρας καθήκοντα «προστασίας» της επιχείρησης (π.χ. ο «Στέκας» κι ο «Ντουλάπας»).
Γιατί δεν αρκεί φυσικά το χρήμα του πελάτη που δίνεται εφάπαξ, έναντι όλων αυτών των «προϊόντων» που παρέχονται τόσο πλουσιοπάροχα! Οι ωφελούμενοι θα είναι δια βίου προσδεμένοι στο άρμα της επιχείρησης, θα υπακούουν και θα υπηρετούν τα αφεντικά που τους τάισαν, προσφέροντας ακόμα και υπηρεσίες παντελώς άσχετες προς το επάγγελμα με το οποίο διορίστηκαν… Ήδη, τη μέρα που έγινε το έγκλημα είχαν απορροφηθεί από το δίκτυο 17 μικρομεσαίες επιχειρήσεις που κινδύνευαν να κλείσουν, με την προϋπόθεση να έχουν αγοράσει κάποια υπηρεσία της Green Sea (χρηματοοικονομική, ασφαλιστική κλπ). Αφ ης στιγμής συμμετέχουν στο δίκτυο, σώζονται μεν αλλά χάνουν την κυριότητα της εταιρίας για δέκα χρόνια, ενώ τα κέρδη τους πηγαίνουν στον όμιλο με… ποσοστά! Πολλοί από τους εργαζόμενους στις εταιρίες αυτές με την απειλή της απόλυσης στρατολογούνται στα πακέτα ζωής και μετατίθενται σε άλλες θέσεις- κλειδιά που εξυπηρετούν τα συμφέροντα του δικτύου! Σύντομα δε, θα συμμετείχε στο δίκτυο και πολιτιστικός φορέας της πόλης, η Αργώ («σκοπός μας είναι να δημιουργήσουμε ισχυρές συνθήκες για την εδραίωση και την ανάπτυξη της κοινωνικής δικτύωσης. Χρειαζόμαστε έναν πολιτιστικό οργανισμό που θα εμφορείται από τις ίδιες ιδέες με μας και θα προσδεθεί στο άρμα μας»). Κοινώς, η Αργώ θα γινόταν μια νέα, «βολική δεξαμενή εκμετάλλευσης νέων ανέργων», με σκοπό να διαμορφώνει την κουλτούρα του κόσμου προς το συμφέρον της εταιρίας(!!!).

Μεγαλοφυές; Οπωσδήποτε! Η ουσία του άγριου καπιταλισμού που τρώει τα παιδιά του για να επιβιώσει! Ένα μικρής εμβέλειας κύκλωμα διαφθοράς και διαπλοκής απ’ αυτά που γέννησαν την κρίση ή γεννήθηκαν μέσα σ’ αυτήν… Εξίσου ευφυείς όμως είναι και οι τέσσερις νεαροί αντιεξουσιαστές που παίρνουν εγκαίρως χαμπάρι όλο αυτό το σατανικό σχέδιο και ψάχνουν τρόπο να το ανατρέψουν, όχι μόνο αποκαλύπτοντας το κύκλωμα της απάτης, αλλά σχεδιάζοντας να ιδρύσουν έναν κοινωνικό συνεταιρισμό, μια συλλογικότητα που θα αποτελεί μοντέλο αυτοδιαχείρισης και δημοκρατικών σχέσεων! Το σύστημα γεννά τρόπους για να επιβιώσει, τρέφει όμως και στα σπλάχνα του την αντίθεση!
Πρόκειται για τέσσερις φίλους, δυο ζευγάρια νέων στην ηλικία των τριάντα πάνω κάτω, για τους οποίους η προοπτική της ανεργίας είναι έτσι κι αλλιώς πανταχού παρούσα. Αστικής καταγωγής, απόφοιτοι πανεπιστημίων πολλές φορές με δύσκολες οικογενειακές συνθήκες, φιλόλογος με μάστερ γλωσσολογίας η Νεφέλη, οικονομολόγος με κόπους και στερήσεις ο Στέφανος που τώρα πια βρίσκει  περιστασιακά δουλειά ως κειμενογράφος σε site, ο Νικόλας με αντιεξουσιαστική δράση ήδη από το Δεκέμβρη του 2008, κομπιουτερίστας (δύσκολα θα στέριωνε σε μια δουλειά, μόνο τα κομπιούτερ τον ηρεμούσαν), και η Μαριλένα πτυχιούχος φυσικός με σποραδική απασχόληση, κόρη γιατρού. Δεν απέχουν πολύ από τη γενιά του Γρηγόρη Μπέη αλλά τα παιδιά αυτά έχουν άλλους προσανατολισμούς, είχαν ανοιχτούς λογαριασμούς με την επανάσταση. Και πώς να μην είχαν, με όλα αυτά που τους κάνουν; σκέφτεται η μάνα της Νεφέλης, η κυρά Ζωή. Μια γενιά καταστρεφόταν, για να συνεχίσουν οι πλούσιοι να γίνονται πλουσιότεροι, ενώ από πίσω ερχόταν κι άλλες. Αν δεν αντιδρούσαν ήταν σαν να συμφωνούσαν με όσα τους κάνουν.
Οι χαρακτήρες των τεσσάρων φίλων και οι σχέσεις τους παρουσιάζονται ανάγλυφα, σε σκηνές σκόρπιες που περιλαμβάνονται στη βασική ημερολογιακή δομή. Μην ξεχνάμε όμως ότι η πρώτη ενότητα μας τοποθετεί μετά το έγκλημα, οπότε βρίσκουμε τον Στέφανο χτυπημένο να βρίσκεται στο εξωτερικό, τη Μαριλένα να θέλει να του συμπαρασταθεί, και όλη την παρέα γενικά να έχουν αιφνιδιαστεί με τη δολοφονία του Μπέη! Ήδη από τη σελίδα 51 ο αναγνώστης καταλαβαίνει ότι οι κύριοι ύποπτοι για τη δολοφονία δεν είναι η ομάδα αυτή (εκτός αν είναι κάποιος που έδρασε από μόνος του)! Τα ερωτηματικά πολλαπλασιάζονται καθώς συμπληρώνεται το παζλ των χαρακτήρων και της πλοκής, και καθώς προσπαθεί να δοθεί απάντηση στα ερωτήματα που δημιουργεί αυτή η αντίστιξη γεγονότων.
Έχουμε λοιπόν το μαύρο έχουμε και το άσπρο, θα λέγαμε με χοντροκομμένο τρόπο τους κακούς και τους καλούς, όπου βέβαια και οι «καλοί» φτάνουν στα άκρα, όπως άλλωστε συμβαίνει συνήθως στα νουάρ … Μέσα όμως στο πλήθος αυτών των κεντρικών ηρώων, κινούνται κι άλλοι, δευτερεύοντες χαρακτήρες, που βρίσκονται στο ενδιάμεσο, και κοινωνικά και ιδεολογικά. Η τριτοπρόσωπη γραφή του παντογνώστη αφηγητή διεισδύει πολλές φορές αβίαστα και στον εσωτερικό κόσμο των ηρώων, στις σκέψεις τους, επιτρέποντας στον αναγνώστη να σχηματίσει σταδιακά μια σύνθετη εικόνα με διασταυρούμενες αναπάντεχες σχέσεις. Οι σχέσεις αυτές μετασχηματίζονται, ωριμάζουν, διαβρώνονται, διαλύονται, μετεξελίσσονται. Και βέβαια εξελίσσονται και οι σχέσεις ανάμεσα στους ίδιους τους συνέταιρους, αποκαλύπτοντας αντιθέσεις, αγεφύρωτα χάσματα και…. βεβαίως βεβαίως διαφορετικά συμφέροντα! Έτσι, γρήγορα ο αναγνώστης αρχίζει να ψάχνει τον/τους  δολοφόνο/ους ανάμεσα στους συνεργάτες του Γρηγόρη Μπέη.
Δεν είναι σκόπιμο φυσικά να αποκαλυφθεί εδώ ποιος είναι… ο δολοφόνος. Σιγά σιγά, άλλωστε, αποκαλύπτεται ότι σε βάθος χρόνου υπήρξαν κι άλλα εγκλήματα  που δεν είχαν έρθει στο φως. Η σύνθετη εικόνα που λέγαμε συμπληρώνεται με κινημτογραφική ταχύτητα μέχρι τις τελευταίες σελίδες, δίνοντας μια όχι και τόσο απλή λύση, ωστόσο αξιοπρεπή και αληθοφανή. 

Αλλά «Τα μωρά της Αθηνάς» δεν είναι από τα αστυνομικά που το ενδιαφέρον εξαντλείται στο ποιος είναι ο δολοφόνος και πώς θα αποκαλυφθεί (που σημειωτέον δεν πρέπει να τον βρει μόνο ο αναγνώστης αλλά και ο… ντετέκτιβ, ο Πέτρος Ριβέρης!). Το έγκλημα που διαπράττεται είναι πρώτιστα οικονομικό, δηλαδή και κοινωνικό και πολιτικό, και περιγράφει σε μικρογραφία το αντίστοιχο έγκλημα που χαρακτηρίζει την εποχή μας σε παγκόσμια κλίμακα. Το κύκλωμα του Γρηγόρη Μπέη επενδύει τις δραστηριότητές του με έναν ιδεολογικό μανδύα «σωτηρίας» εκβιάζοντας ουσιαστικά και εκμεταλλευόμενο τις ανάγκες των ανθρώπων- θυμάτων της κρίσης και των μνημονίων (μας θυμίζει τίποτα;). Η γλώσσα με την οποία παρουσιάζουν οι συνέταιροι το πρόγραμμά τους στους «ωφελούμενους», η γλώσσα της εξουσίας, είναι τρομακτική: «Μπαίνουμε σε μια νέα εποχή», «πρέπει να αντιμετωπίσουμε τις νέες προκλήσεις», «η επιχειρηματικότητα μπαίνει σε νέα βάση» είναι τα συνήθη μπλα μπλα. Άλλωστε, στη «σπουδαία αυτή επένδυση» απασχολείται κόσμος, ενώ ο Μπέης έσωσε πολλές επιχειρήσεις από λουκέτο. Ή : Τα πακέτα ζωής αποτελούν μια καινοτομική υπηρεσία που σχεδιάστηκε σήμερα για να καλύψει τις ανάγκες του μέλλοντος. Βασικός σκοπός τους είναι να ενισχύσουν τη θέση της κοινωνικής δικτύωσης στην τοπική ανάπτυξη, δημιουργώντας θετικές συνθήκες αλληλεπίδρασης ανάμεσα σε δρώντες διαφορετικών καταβολών. Μ’ αυτόν τον τρόπο θα διευκολύνουν τους άριστους (!). Είναι αυτή η ίδια αντίληψη περί «δικαιοσύνης»  που αναφέρεται πιο λαϊκά και πιο κυνικά από τον Χρυσοστόμου: «Κάθε χρησιμότητα που λαμβάνει το άτομο να συνδέεται άμεσα και γραμμικά με τον χρόνο που παρέχει για να το αποκτήσει. Πρόκειται για την πλέον δίκαιη θεωρία κατανομής πόρων και των αγαθών μεταξύ των ανθρώπων. Ό, τι δίνεις παίρνεις»! Όσοι ωφελούνται λοιπόν, πρέπει να παρέχουν «εγγυήσεις» που ονομάζεται «κοινωνική συνεισφορά» (στη γλώσσα της εξουσίας «ευελιξία», που είναι μια «δυναμική διαδικασία»), πουλώντας στην ουσία χρόνο, ενώ οι συμβάσεις όχι μόνο παύουν να είναι αορίστου χρόνου αλλά όσοι αγοράζουν πακέτο δεν θα έχουν δικαίωμα για συμμετοχή σε κάποια πολιτική παράταξη ή κόμμα!
Ο αντίλογος στο σατανικό αυτό καπιταλιστικό εγχείρημα δεν προέρχεται  μόνο από την επαναστατική ομάδα. Επιχειρήματα αμφισβήτησης που φτάνουν μέχρι την οργή διατυπώνονται διάσπαρτα από διάφορους λίγο ως πολύ εμπλεκόμενους, ιδιαίτερα όταν τα πράγματα αρχίζουν να αγριεύουν (απροκάλυπτα παρακολουθούν νέους υποψήφιους στο διαδίκτυο, απειλούν με απολύσεις όσες εταιρίες φέρνουν αντιρρήσεις κλπ). Ο καθένας από τη δική του οπτική γωνία, π.χ. ο Αραμπατζίδης, ιδιοκτήτης της εταιρίας που αρνήθηκε την αφομοίωση, εξηγεί πώς και γιατί οι όροι για να μπουν στην Green Sea Network ήταν δυσβάσταχτοι και από οικονομικής και από ανθρωπιστικής πλευράς, ενώ η κυρά Ρηνιώ, η μάνα του Καράτσαλη παραπονιέται που ο Μπέης δεν κράτησε στη δουλειά μια γνωστή της γιατί αρνήθηκε να μετατραπεί η σύμβασή της από ιδιωτικού αορίστου χρόνου σε σύμβαση έργου. Ακόμα και ο συνεργάτης του Μπέη, ο δικηγόρος Δραγουμάνος αποστασιοποιείται κάποια στιγμή, λέγοντας ότι θα συμβάλλουν στο να θεμελιωθούν οι προϋποθέσεις για μια κοινωνία δούλων.
Την πιο εμπεριστατωμένη ωστόσο αντίθεση, που αναπτύσσεται διαλεκτικά και ολοκληρωμένα, προβάλλουν οι συνειδητοποιημένοι νεαροί. Μορφωμένοι αλλά και υποψιασμένοι-με όραμα να φτιάξουν έναν δημοκρατικό κοινωνικό συνεταιρισμό (βιβλιοπωλείο και κόμβο εναλλακτικής ηλεκτρονικής πληροφόρησης)- απέκτησαν πρόσβαση στα αρχεία της Green Sea Network και κατάλαβαν γρήγορα ότι είχαν να κάνουν με μια τράπεζα χρόνου, όχι από μια συνεταιριστική οπτική, αλλά από την εντελώς καπιταλιστική της πλευρά. Βασικά ο Στέφανος, που είναι και οικονομολόγος, το διατύπωσε πιο εύστοχα: πρόκειται για μαύρη αγορά χρόνου. Καθώς συμπληρώνουν κι αυτοί το δικό τους παζλ με τα στοιχεία που συλλέγουν, καταλήγουν σε απίστευτα συμπεράσματα που συνοψίζονται σε ολοκληρωμένο κείμενο που συνέταξε ο Στέφανος: Η ομάδα πακέτων ζωής συνιστά χαρακτηριστικό δείγμα σύγχρονων κοτζαμπάσηδων, οι οποίοι εκμεταλλευόμενοι τις τρέχουσες ιστορικές συνθήκες δημιούργησαν αυτό το αίσχος, στοχεύοντας στην πρόσθετη αύξηση του υπέρογκου πλούτου τους, εις βάρος των πολλών… Πόσο πιο ξεκάθαρα να εξηγήσει κανείς την υπεραξία που παράγεται από ανθρώπους που, λόγω ανάγκης,  πουλάνε όσο όσο τον χρόνο τους, και με οποιοδήποτε τίμημα; Όπως λέει (ή μάλλον σκέφτεται) και η Μαριλένα, την εξόργιζε ότι στόχος ήταν η γενιά της και οι ερχόμενες γενιές, στο όνομα μιας χρεοκοπημένης αντίληψης για την ανάπτυξη, που απλούστατα ήθελε να κάνει τους πλούσιους πλουσιότερου και τους φτωχούς φτωχότερους.

Είναι ξεκάθαρο λοιπόν ότι το βιβλίο αυτό, χωρίς να υστερεί σε τίποτα από τα αστυνομικά όσο αφορά τη δαιδαλώδη πλοκή, το μυστήριο, τους γρήγορους και έξυπνους διαλόγους, αποτελεί κι ένα πολύπλευρο σχόλιο-καταπέλτη απέναντι στο σύστημα, την κρίση, το σύγχρονο κατεστημένο. Μάλιστα προχωρά ακόμα πιο βαθιά στα αίτια του κοτζαμπασισμού, δια στόματος του πατέρα Μπέη, του Αραμπατζίδη, που ανήκουν στην προηγούμενη γενιά, τη «γενιά της αλλαγής». Ο πρώην βουλευτής Κώστας Μπέης, πατέρας του θύματος, έχει την άνεση να παραδεχτεί ότι η γενιά του έχει τη μεγαλύτερη ευθύνη για τη σημερινή κατάσταση. Ήταν την εποχή μετά τη μεταπολίτευση, όπου η πολιτική ήταν ο πλέον δυναμικός κλάδος της αγοράς. Ενώ ο ίδιος, μαζί με όλους τους δικούς του, ξεκίνησε με όνειρα να καταπολεμηθεί ο ενδημικός κοτζαμπασισμός, σύντομα αντιλήφθηκε ότι είχε να κάνει με τσανακογλύφτες και προύχοντες, που επεδίωκαν να δημιουργήσουν τις δικές τους συμμορίες, με στόχο τη νομή του κράτους και των παραδομών του. Παραδέχεται ότι αφομοιώθηκε, συνήθισε, «τα είχε κι αυτός μέσα του», όπως λέει χαρακτηριστικά. Η εξουσία ενδιαφέρεται για τη συντήρησή της, καταλήγει κυνικά, εξοργίζοντας τον Ριβέρη που ανταπαντά: Υπάρχει και η κοινωνία, η οποία έχει τις δικές της ανάγκες (…) η κοινωνία σάς δίνει την υπεραξία της και σεις τη μοιράζεστε μεταξύ σας. Αφού κοινωνικοποιήσετε τις ζημιές και ιδιωτικοποιήσετε τα κέρδη.

…γιατί μέσα σ’ όλο αυτό το πλήθος των ηρώων, ξεχωρίζει φυσικά ως κεντρικός ο ντετέκτιβ, και, όπως συνήθως συμβαίνει στα αστυνομικά/νουάρ, ο Πέτρος Ριβέρης φαίνεται να απηχεί ως alter ego την οπτική του συγγραφέα. Εραστής κι αυτός της λογοτεχνίας, καθοδηγείται από μια φράση και μια αφίσα του Τσίρκα σε μια βασική αποκάλυψη…  Πέρα όμως από την ιδεολογική συγκρότηση, ο συγγραφέας μόνο σ’ αυτόν παρουσιάζει και πιο ανάγλυφα τον βαθύτερο συναισθηματικό κόσμο, σε τρία σύντομα ιντερμέτζο («γονότυπο κάτοπτρο», «φαινότυπο κάτοπτρο», «ορμέμφυτο κάτοπτρο»). Λυρικά και μελαγχολικά, διαπερνούν την τραγωδία της ζωής του ανοίγοντας έναν εσωτερικό διάλογο με τη χώρα του υποσυνείδητου και φτάνοντας από την έσχατη απώλεια στην ωρίμανση.
Τέλος, δεν μπορώ να μην αναφερθώ στο σκοτεινό τίτλο του βιβλίου, στα «Μωρά της Αθηνάς», που είναι και οι πραγματικοί πρωταγωνιστές. Πρόκειται για τη γενιά αυτή των μορφωμένων και ανέργων, που γεννήθηκαν μέσα στην πλαστή ευημερία με όνειρα και προοπτικές, για να αντικρίσουν ένα κόσμο- φυλακή, πόρτες κλειστές και ελευθερία ανάπηρη. Είναι τα παιδιά της αντίστασης, της σοφίας, της γνώσης, απ’ όπου αφήνεται ένα παραθυράκι ότι θα έρθει η ελπίδα και για τα οποία ο Ιωαννίδης γράφει ένα ποίημα που έντεχνα εντάσσεται στη μέση του βιβλίου. Ένα ποίημα που τελειώνει με την πετυχημένη παράφραση του ποιήματος του Σεφέρη:
εμείς που μάθαμε να χάνουμε θα σας διδάξουμε στη μάχη
Χριστίνα Παπαγγελή 




[1] Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία ονομάζεται η περίοδος διακυβέρνησης του Ελληνικού κράτους από τη μεταπολίτευση (1974) μέχρι σήμερα και διαχωρίζεται ιστορικά από την περίοδο της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών (1967-1974). Θεωρείται τρίτη περίοδος της Ελληνικής Δημοκρατίας, με τη δεύτερη περίοδο να αφορά το πολιτικό καθεστώς της Ελλάδας από το 1924 ως το 1935 και ως πρώτη περίοδο τα χρόνια της επανάστασης του 1821 μέχρι την εγκαθίδρυσης της Βασιλείας του Όθωνα το 1832 (Wikipedia).